Яруу найраг - Шидэт долгион / Poetry - Magic Wave

Intoduction to A Patch of White Mist by Ruth O'Callaghan

2011-09-27T02:23:00.000-07:00

Mend-Oyoo’s poetry is firmly rooted within his Mongolian heritage – a heritage that is simultaneously embedded within and distinct from the entire universe. Hence, from the very opening poem In Search Of Myself the poet engages us not only with a superb lyricism but also a profound philosophy that has obviously been garnered over many decades of reflective study.

Meditation allows him, no, impels him, towards an empathetic identity with the whole of creation. This relationship encompasses the winds on his beloved steppe – where he led a nomadic life - as well as being ‘worn away with the rocks’ and journeying ‘to heaven with the last old man who can intone epic tales.’ In his affinity he crosses boundaries that may be viewed as an impediment to lesser mortals, and even now, in his mature years, he continues his quest to discover his own unique position, the raison d’etre for his existence.

I exist in unnumbered places, I go everywhere,

wandering and withering away in my search for embodiment.

(In Search Of Myself)

Such persistence, such courage, is not given to everyone - most would simply settle for a philosophy by which to exist comfortably within the world, and quite possibly a limited world at that. The poet’s deep involvement with Buddhism fuels his philosophy and from this life-long involvement he draws his strength. This strength lends an urgency to Mend-Oyoo’s poetry in his chronicling of his pursuit of selfhood that is so lucidly and lyrically expressed that he has indeed

…I sewed my poem-children with a perfect silken thread.

(Song Of The Moon)

Despite achieving an acknowledged eminence in many fields including, as is evident here, being a distinguished poet, his humanity is evident in his love of his family and willingness to engage in the simplest of tasks to give even the youngest of them great pleasure.

….for my grandson Bilgüüdei I have cut a felt fox.

(The Cycle Of The Life Of Stars And The Way Of Men)

Mend-Oyoo’s position as the President of the Academy of Poetry and Culture necessitates that he travels throughout the world, engaging in conferences and projects which impact upon world literature yet, as he so endearingly indicates,

Far from home, I am suffering, missing my wife’s tea.

(The Cycle Of The Life Of Stars And The Way Of Men)

His travels began many decades ago when he moved from the steppe to the capital and spent years becoming used to a noisy city. His adaptation to a totally foreign life to that of his boyhood may be regarded as complete when one hears his mobile phone constantly ringing, his office crowded with visitors from Russia, England, Korea, America, in fact from all points of the compass. However, his heart remains faithful to the old ways learnt on the blue-haze steppe, including veneration of his ancestors. Despite all his achievements the modest Mend-Oyoo knows that to leave behind one’s heritage is to court disaster.

When the sorrowful horse fights against its homeland,

When the dark mirage runs away towards the plain,

Then, even the human child's freedom is hindered.

(When The Sorrowful Horse Fights Against Its Homeland…)

The rich tapestry of poetry which Mend-Oyoo weaves will live long in the mind of the Western reader. His exploration of the intimate connection between the personal and the universal is expressed with delicate perception and an undoubted gift for language. An added bonus for Western readers is that the book is an informative, introductory insight into the Mongolian psyche – a psyche which embraces the topography not simply of Mongolia or even the universe but of the world beyond this world, an ‘otherness’ which travels with the poet as surely as his nomadic ancestors.

яруу найраг гэж юу вэ?....

2011-09-16T03:50:00.000-07:00

/2006 онд бичсэн нэгэн нийтлэлийнхээ төгсгөлийн хэсгээс.../

..... Би урт холын аянд нисч явахдаа яруу найргийн тухай яриа яахлаараа дандаа дүүлэн нисэх утга агуулгатай байдаг билээ хэмээн бодож суув. Ер нь яруу найраг гэж юу вэ? Гэсэн асуултанд хамгийн сонгомол тодорхойлолтыг хэн өгсөн билээ? гэж ном судар онгичиж үзэв. Абуль Фараж нэгэнтээ “Яруу найраг гэж юу болохыг би маш сайн мэднэ. Яг энэ гээд хэлчих гэвэл мэдэхээ байчихдаг” гэснийг хамгийн оносон хариулт гэж үзсэн ч байна. Яруу найргийн тухай, яруу найргийн үг хэлний тухай ч юмуу тодорхой нэг хэсэг ойлголтын тухай бол оночтой үг олон байнаа. Яг, яруу найраг гэж юу вэ? гэсэн асуултанд төгс хариулт одоо болтол гараагүй юм байна даа хэмээн бодоход хүрлээ.
Саяхан нэг өдөр Дэлхийн Яруу Найргийн өдрийг тэмдэглэх тухай бодож суугаад Явуухулан багшийнхаа “Шүлэг минь, хүлэг минь” хэмээх алдарт шүлгийг дахин уншаад ганцаараа дуу алдаж, босон харайлаа. Тэрбээр яруу найргийг,

УХААН БОДЛООС БОСООГООРОО ТӨРСӨН ГУУРСТ ХҮЛЭГ

хэмээн тодорхойлжээ. Морин дэл дээр нисч омог омогшил авсан Монгол найрагчаас өөр хэн ингэж томъёолж чадах билээ? Чухам бидний эрээд хайгаад байсан яруу найраг гэж юу вэ? гэсэн асуултанд өгсөн төгс хариулт энэ л байна. Би эрснээ оллоо! Олох олохдоо Монголоосоо оллоо!
Монголын үр сад бидний морин дэл дээр нисч ахуйд “ухаан бодолд” өдөлсөн тэрхүү онгодын “гуурст хүлэг” буюу яруу найргийн жигүүр дэвэн дүүлэх цаг болоод нөхцөл нь бүрдвэй. “Гүү-үү-үү-үүг”!

Яруу найрагч Г.МЭНД-ООЁО.

Улаанбаатар. 2006.III

НЭГЭН АЯЛЛЫН ТОД ЗУРАГ

2011-09-16T03:05:00.001-07:00

/ Хүннү гүрний түүхт ойг олноороо ярьж буй энэ үед манай нэрт түүхч Гүнжийн Сүхбаатарын тухай бичсэн хөрөг, эргэцүүлэлээ нийтэлж байна. /

Хорь дугаар зууны Монголын түүхэнд хуруу дарах хэдхэн гарамгай түүхчид тодорч аугаа их түүх соёлоороо бахархах зүрх сэтгэлийн минь галыг бадрааж өгсөн юм. Тэдний нэг нь их түүхч Гүнжийн Сүхбаатар гуай байлаа. Би түүнтэй их л хожуу танилцсан юм. Ерөн гурван оноос манай Соёлын сан “Монгол сувдан сондор” нэртэй соёл, эрдэм шинжилгээний аялал зохион байгуулж, түүндээ монголынхоо нэрт түүхч археологич судлаачдыг урьж оролцуулдаг байв. Мэдээж хамгийн түрүүнд урих хүний нэг нь Гүнжийн Сүхбаатар гуай байв. Ийнхүү тэр их хүнtэй аяны дөрөө харшиж, Хүннүгийн хаадын онгон орших Хараагийн Ноён уул, Түрэгийн хаадыг онголсон Хөшөө цайдам, Өндөр гэгээний бясалгалын орон Төвхөн хийд, Цогт хунтайжийн номын өргөө байсан цагаан балгас гээд Монголынхоо түүхийн алтан мөрүүдийг бичиглэсэн газар орноор аялж мэргэдээс ном сонсож, чих онгойж, нүд нээж явлаа. Тэр нэгэн аяллалын турш би Сүхбаатар гуайгаас холдсонгүй. Бид хөшөө цайдамд хүрч ирэхэд Түрэгийн Билгэ хааны гэрэлт хөшөөний бичээс рүү Сүхбаатар гуай маань шунгаад орчихов. Үнэхээр эртний судлалын эрдэмтэн хүнд түүх соёлын энэхүү ховор чухал дурсгалын үг үсэг бүрийн халуун мөрийг нүдээр үзэж гараар тэмтрэх нь хосгүй завшаан буй заа. Гэрэлт хөшөөнд хожим нэмж Сандо амбаны бичүүлсэн бичээсэнд тэрээр тийм ч таатай хандахгүй байв. Сандо амбан чинь тэр цагт Монголын түүх соёлын өвийг хамгаалж засварлуулж их ажил хийсэн юм байна шүү дээ гэж хэн нэгэн нь өдөхөд Сүхбаатар гуай Монголын түүхийн хувь заяанд Манж, Хятадын зүгээс нөлөөлсөн муу үр дагавруудыг зад шүүмжилж гарлаа. Тэрбээр Хубулай хааны талаар тун таа муутай явдаг нь илт. Монголын тусгаар тогтнолын түүхэнд хар толбо үлдээсэн хэнбугайг ч бай зад шүүмжилэхэд бэлэн явна. Өндөр гэгээний улс төрийн үйл хэргийн талаар ч бас тийм таатай үг хэлсэнгүй. Түүний зүрхэнд эх орны түүхэн үйл явдалын амьд халуун мөрүүд урсан өнгөрч, сэтгэл нь нэг үе омог бахархлаар дэврэн оргилж, нэг үе харуусал эмзэглэлээр шаналж өвдөж байх шиг санагдана. “Монголын түүхийн дээж бичиг” хэмээх нэг чухал номынхоо оршилд түүний бичсэн нэг тод өгүүлбэр бий. “Эх түүхийн үнэнийг мэдсэнээр өнгөрсөн үеийн баатарлаг үйл, гайхамшигт бүтээл туурвилаар бахархахын зэрэгцээ эх орныхоо тусгаар тогтнолоос урвах явдлыг жигшин үзэж, түүхэн хөгжлийн нэн бартаатай замнал, сургамжийг танин мэдэж, ойлгох болно” хэмээн бичсэн нь түүхээр зөвхөн бахархахын хамт эх орны тусгаар тогтнолын бартаат сургамжийг ямагт санаж явахын учрыг хойч үеийнхэндээ сануулан сэнхрүүлсэн их түүхчийн зүрхний цусаар бичигдсэн үг тэр буй заа. Сүхбаатар гуай түүхэн хүмүүсийн гавьяаг бахдахын хамт алдаа согогийг хайр найргүй шүүмжилнэ. Тэрхүү алдааг үл уучилна. Манайханы зарим нь түүнтэй саналын зөрүүтэй бодлоо хааяа хэлэх боловч тэрбээр юуг ч үл сонсон, ямар ч аугаа түүхэн хүний алдааг үл уучилна. Харин энэ тухай би тийм тийм номынхоо төд дэхь хуудсанд биччихсэн байгаа хэмээн уншихыг сануулна.Түүний энэ араншин баахан зөрүүд хүний байдалтай мэт санагдах авч түүхийн гашуун сургамжийг хэзээ ч үл давтаасай хэмээсэн эрдэмтэн түүхч хүний гал халуун эх оронч зүрх сэтгэлийн нь тодхон зураг болж хоногшин үлджээ.
Бид Хараагийн Ноён ууланд ирлээ. Хүннүгийн хаад ихсийн онгоныг хадгалсан энэ оронд эртний түүхийг нэвтэрхий судалсан их эрдэмтэнтэй цуг өнгөрүүлсэн хэдэн мөч минь юутай үнэтэй билээ. Ноён уулын онгон маань бидний сүсэглэж очсоноор онгон зэрлэг, газар орон байсангүй. Баахан сэндийлсэн нүх, овоолсон шороо. Эндээс Козловын малтлага хийсэн Хүннүгийн хаадын дурсгалт их эд өлгийн соёлын үнэт зүйлс нь Санкт Петербургийн Эрмитажид хадгалагдаж буй бөгөөд манай түүхийн музуйд ширдэгний өөдөс тэргүүтэн жаахан юм бий л дээ. Ядахдаа энд нэг сайхан пайз босгож, үүх түүхийг нь бичээд харуул хамгаалалтай болгох сон гэж бид ярьж явлаа. Уулын ам өгсөөд модон дундуур баахан алхав. Сүхбаатар гуай маань харин энд дуугаа хурааж дүнсийчихэв. Уул нь бид малтлага хийсэн онгоныг бүртгэж явсан юм. Гэтэл хуучин алтны уурхайн гаргасан хонгил нүх, хэргээ бүтээгээд гээгдсэн техникийн сэг, мөнөөх өвгөдийн онгоны малтсан малтаагүй булштай холилдоод толгой эргүүлчихэв. Энд хэзээ нэгэн цагт алт ухсан хүмүүс булш бунханыг хөндөж сүйтгэсэн байхыг үгүйсгэх аргагүй. Үнэхээр энэ Ноён ууланд байгалийн их алт, соёлын их алт эрдэнэстэй холилдон оршиж байжээ. Аль алиныг нь ухаад ачаад явчихаж. Нэгэн бодлын гунигтай. Сүхбаатар гуай цүнхээ уудалж баахан зураг тэмдэглэл гаргаж ирээд энэ булшнаас ийм ийм юм гэрсан, тэрнээс тийм тийм юм гарсан гээд нүдэнд харагдтал ярьж явав. Малтлага хийгээд их юм олох ч яахав, дараа нь дээдсийн оршсон энэ газрыг хэрхэн хадгалах, хамгаалах, хойч үеийнхэндээ танин мэдүүлэх, хайрлуулах талаар түүхчид та нар юу хийх ёстой вэ гэх маягийн сэдвээр яриа өдөв. Түүхч маань баахан сэтгэл өвдсөн маягтай. Ноён уулыг ийм сэг болсон онхол цонхол, нүх довноос өөр юмгүй орон гэж төсөөлөөгүй болтой. Г.Сүхбаатар гуай,Н.Цүлтэм гуай, С.Эрдэнэ гуай бид хэд булш болгоныг дугаарлаж, зураглалыг гаргаж, тэмдэгжүүлэх, алсдаа энд нь нэг сайхан үзмэрийн понарам байгуулах тухай санал боловсруулж болох юм гэж ярьж зогслоо. Би Сүхбаатар гуайгаас та энд олон ирсэн үү гэж асуугаад мэл гайхав. Тэрбээр энд анх удаагаа ирж байгаа ажээ. Та чинь тэгээд судлаад л байсан биз дээ гэхэд эрдэмтэн тийм гэснээс өөр юм хэлсэнгүй. Нүд нь баахан гунигтай болж ирээд намайг чинь эсэргүү үзэлтэн, үндэсний үзэлтэн энээ тэрээ гээд гадагш ийш тийш явуулдаггүй, томилолт өгдөггүй байсан юм шүү дээ хэмээн харамсангүй өгүүлэв. Түүний амьдрал, бүтээлч үйлсийн нэгэн хэсэг цаг үеийг нь хэлмэгдүүлэлтийн хар шуурга дайран өнгөрсөнийг бид мэднэ. Тэрбээр алдсан цаг хугацаагаа нөхөн авах эрч хүчийг хуримтлуулж байна уу гэмээр хөнгөн шингэн, өглөө эрт босоод гүйнэ. Биеийн тамир хийнэ. Бид түүнийг уртнаслах байх улам л их юм хийх байх гэж бодож явлаа. Гэвч хорвоо энэ их түүхчийг төрүүлж, монгол улсад хүлээлгэн өгсөн шигээ бас нэгэн өдөр буцаагаад аваад явчихсан юм. Тэр нэгэн намар түүхчийн зүрх зогсчээ. Жинхэнэ гал халуун эх оронч түүхчийн зүрх зогссоныг би их л хожуу дуулж, ганцаараа баахан гуниглаж суусан билээ. Түүний зүрхэнд эх орны мянга мянган жилийн түүх, бахархах бахархалтайгаа, халаглах харамсалтайгаа багтаж байх шиг санагддаг асан билээ. Одоо надад тэр их хүнтэй шадарласан нэгэн аяллын халуун агшинуулыг бичиглэсэн хэдэн гэрэл зураг л үлджээ. Бас өөрийн судалгааныхаа арга барилыг үзүүлсэн ноён уулын соёлтой холбоотой зурагт тэмдэглэл нь бас хадгалагдаж үлджээ.

Ах минь явчаад эргэж ирсэнгүй
Аль алинаасаа салан холдох нь хялбар
Ахин бие биетэйгээ уулзах нь хэцүү…
Энд эх нутаг минь үзэгдэхгүй нь
Элэг зүрхийг минь шимшрүүлнэ.

Эртний түүхийн халуун мөрийг шингээсэн энэ шүлгийг их эрдэмтэн
Г.Сүхбаатар ах маань орчуулсан байдаг юм. Үүнийг түүхчид төдийгүй зохиолчид, манай эртний яруу найргийн нэгэн эрдэнийн шигтгээ хэмээн тэмдэглэх боллоо. Монголын Сяньби аймгийн үед зохиогдсон энэхүү “Ахын дууг” одоо би таныг дурсахдаа дуулмаар санагдаж байна. Та түүхч төдийгүй бас сайн орчуулагч байжээ. Таны орчуулгаар эртний өвгө дээдсийн зүрхний халуун айзмыг бид яруу найргаас мэдэрч байна.
Энгүй их энэ эрдэмтнийг дурсахад элэг зүрх минь шимширнэ. Тэр сайхан эрүүл чийрэг хүний зүрх тийм амархан зогсох гэж үү? Гэвч амьдрал шимширэлэээр дүүрэн. Түүний зүрх ч эх орныхоо түүхийн шимшрэлээр дүүрэн байсан байх аа. Шимшрэл халаглалын эмзэг хүнд ачааг зүрхэндээ тээж явна гэдэг бага ачаа гэж үү?
Он цаг урсан өнгөрч, бүх юм улиран одлоо ч эх орончийн зүрх сэтгэлийн халуун элч үл хөрмүй.

Г.МЭНД-ООЁО.

2007

Р.ТААГҮРИЙН “ӨРГӨЛИЙН ДУУЛАЛ”

2011-09-12T03:40:00.000-07:00

/Хүн төрөлхөтний сод их яруу найрагч Р.Таагүрийн мэлмий гийсний 150 жилийн ойд/

Г.МЭНД-ООЁО

Р.ТААГҮРИЙН “ӨРГӨЛИЙН ДУУЛАЛ” НОМЫН МОНГОЛ ОРЧУУЛГЫН

ЯРУУ НАЙРАГТ ХИЙСЭН ЗАРИМ АЖИГЛАЛТ

Жамцын Бадраагийн туурвилын сан хөмрөг дотор яруу найргийн орчуулгын бүтээл том байр суурь эзэлнэ. Түүний орчуулгын бүтээлийн томоохоноос дурдвал Орос хэлнээс “Евгений Онегин”, дуурь “Лусын дагина” дуурь, санскрит хэлнээс “Энэтхэг цэцэн үгс”, хинди хэлнээс Р.Таагүрийн “Өргөлийн дуулал”-ыг орчуулсан байна. Өнөөдөр бид Энэтхэгийн их соён гэгээрүүлэгч, яруу найрагч, гүн ухаантан Рабиндранаат Таагүрийн Нобелийн шагнал хүртсэн “Өргөлийн дуулал” хэмээх суут бүтээлийн монгол орчуулгын яруу найргийн өв санг эргэн ажиглахыг хүсч байна.

Одоогоос 40 гаруй жилийн өмнө Ж.Бадраа агсан энэ сод бүтээлийг орчуулахдаа дорнын бичгийн мэргэд томоохон туурвил бүтээлдээ зориулж төгсгөлийн шүлэг бичдэг уламжлалаар “Өргөлийн дуулал орчуулсан тухайд” хэмээх төгсгөлийн шүлэг (1964 онд) бичжээ. Тухайн үеийн үзэл сурталын шалгуураар орж төгсгөлийн шүлэг нь нийтлэгдээгүй ч зохиогчийн эрдэм номын сан хөмрөгт нь үлдэж хоцорсон байна. Одоо энэ шүлгийг үзье.

“Өргөлийн дуулал” орчуулсан тухайд

“Амрахын чөлөөнөө алгасал үгүй тавтай тухтай

Амин насны төгөлдөр өргөлийн дуу дуулмаар санаднам!”

Хэмээн соён айлдсан эрдмийн гэгээн Таагүр таны

Хэмэш үгүй гүн яруу “Өргөлийн дуулал” үүнийг

Хэтэрхий гүйхэн сурлага, арвис дургандаан гонсойлгүй,

Хэнхэдгийн чанад хураасан сан нимгэнээн чамлалгүй,

Үзэг зүрх хоёрынхоо мохоогүй байгаад эрэмшин

Үлгэрийн орон шиг Энэдхэгийг үзэж харсандаан урамшин

Даамай хурц нарны нь төөнөх илчинд амьсгаадаад,

Дал, бибал модны нь төгөлдөр сүүдэрт амсхийж,

Тогос бүжин залах Ягшасын зардас үүлний нь

Тогтоолтой хугацаанд авчирдаг хурын рашааныг амталж,

Хаан Гүдүбүддийний байгуулсан хан өндөр цамхаг дээрх

Хар Охин Зарц таны өлмийн оронд бараалхаж,

Шар нохой жилийн зургаан сарыг зарцуулан

Шамдаж шимтэж байж Хинди гадарласан буянаар

Харагчин туулай жилийн өвлийн тэргүүн сар

Хавтай урин улирлын өлзийт хорин долооноо

Эгшиглэнт монгол хэлнийхээ эрдэнийн алтан самбар дээр

Энэдхэг хиндии хэлнээс эвлүүлэн хөрвүүлж төгсгөвэй.

Өөрийн биеийг дөвийлгөж нэр горилсон минь бус

Өвгөд дээдсээс уламжилсан нэгэн заншлыг хүндэтгэж,

Судар номыг орчуулсны учрыг өчин мэдүүлэх

Сулхан атугай ч үнэн хэдэн мөрийг хэлхэлтэй!

Дээрээн ахлах мэргэд буйд өчүүхэн биеэн өргөж

Дэмий хоосон бардамнан өрвийж сөрвийх хэрэг юун?

Доороон залгах дүүнэр буйд номхон даруу болох гэж

Дотроон санаснаан илтгэхгүй нормойх урвайх учир юун?

Эцэг эхийнхээ хайрласан Бадрангуйцогт нэрийг

Эз дутсаны харгаагаар эвдэж хураан зуршуулсан

Салан хэлмэрч миний мэтгэж монголчилсон энэ ном

Санаа сайт түмнийхээн тааллыг хүртэх болоосой!

Буруу зөвийг дэнслэх өнөө маргаашийн мэргэд

Бундуу нахиа мэт дэлгэрэх үе хойчийн залуус

Буцлам халуун сэтгэлээр ослы минь ялган айлдваас

Булчин шөрмөс сунасны минь дээдийн заяа тэр буй заа!

Ж.Бадраагийн төгсгөлийн шүлгээс үзэхэд өргөлийн дууллыг орчуулсан тухайд хэд хэдэн чухал баримтыг бид олж харж болохоор байна.

1. Өөрийн сурсан эрдмээ нимгэн хэмээн чамлалгүй орчуулахаар зориглосоноо өгүүлж,

2. “Үзэг, зүрх хоёрынхоо мохоогүй байгаад эрэмшин”, өөрөөр хэлбэл энэхүү дууллыг орчуулах зориг зүрхтэй насныхаа омогийг бахадаж,

3. “Үлгэрийн орон шиг Энэдхэгийг үзэж харсандаа урамшин”, Р.Таагүрийн эх орныг нүдээр үзсэн нь орчуулгын ажилд ихээхэн түлхэц болсноо хэлж,

4. Эртний Энэдхэгийн суут зохиолч Галидасын “Үүлэн зардас”-ын “хурын аршаанаас амталж” түүний орчуулгын уламжлал, аяс намбыг баримталж

5. “Шар нохой жилд зургаан сар зарцуулан шамдаж шимтэн байж Хинди гадарласаны баянаар” уг зохиолыг орчуулах нөхцөл нь дээрх хэд хэдэн хүчин зүйлээр бүрдсэнийг шүлэгт маш тодорхой товчоолсон байна

6. “Харагчин туулай жилийн өвлийн тэргүүн сарын хорин долооноо” орчуулан төгсгөжээ. Энэ нь 1964 он байна.

“Өргөлийн дуулал”-ыг орчуулахдаа зохиолч их зохиолчийн Нобелийн шагналт бүтээлийг монгол уншигч олныхоо сэтгэл оюунд толилуулах эрдэм соёлыг эзэмшсэнхийхээ чадлыг сорих урам итгэлдээ дулдуйдаж, яруу найргийн дорно дахины орчуулгын эртний уламжлалыг баримтлахыг чухалчилан монгол хэлний яруу найруулгын боломжийг чадамгай хэрэглэх зорилго талбиж, түүнээ биелүүлжээ гэж үзэж болно.

Р.Таагүр бенгаал хэлээрээ “GITANJALI” хэмээн нэрлэсэн энэ дуулалаа 1912 онд англи хэлнээ үргэлжилсэн үгийн шүлэг болгон орчуулахдаа “SONG OFFERINGS” хэмээжээ. Оросоор “ЖЕРТВЕННЫЕ ПЕСНИ” гэж орчуулагдсан байна. Санскрит болон бенгаль мөн хинди хэлнээ “GITА” хэмээх нь дуулал, “ANGELI” нь тэнгэрийн дагинас, сахиулсан тэнгэр шүтээн гэж буудаг юм байна. Ж.Бадраа энэ бүхнийг харгалзан үзэж, “Өргөлийн дуулал” хэмээн буулгасан байна. “Өргөлийн дуулал” номын нэр нь хүний амин насан буюу насан хутгийн дуулал, амин насны урсгалаар хамаг юм нөхцөлдөж байдаг бөгөөд тэрхүү жам ёсны тэнгэрт өргөсөн өргөл юм хэмээх өргөн агуулгыг тодорхойлж байна. Нэрийг оноож орчуулна гэдэг нь маш чухал, хаад ихэсийн бол титэмийг нь бүтээхтэй адил буюу.

“Өргөлийн дуулал”-ын орчуулгад яруу найргийн амин насны тэнгэрт өргөсөн дууллын уянгалан хүүрнэсэн, учирлан ятгасан, ухааран тайтгарсан дотоод дүр, хөг хэмнэл хийгээд гэгээн гэрэлт өнгийг шүлэгнээс шүлэгт нэвт сүвлэж илэрхийлсэн байна. Энд нэг шүлгээр жишээлэн өгүүлье.

НЭГЭН САЙХАН ДУРДАТГАЛ

Нэгээхэн ч юм би чамаас гуйгаагүй

Нэрээн ч одоо болтол чихэнд чинь дуулгаагүй дээ.

Яваад өхөд чинь би тэхэд

Яахаа ч мэдэхгүй гөлрөн зогсож байсаан.

Тэр үес би ганцаархнаа худгийн дэргэд зогсож байсан.

Тэндэх моддын сүүдэр худаг дээр бууж ирсэн.

Шавар ваараа мялхтал ус дүүргээд усчин хүүхнүүд

Шаламгайлан гэр гэр өөдөө буцацгаасан.

Тэгснээ тэд намайг дуудаад: «Бидэнтэй яваа, орой боллоо гэсэн»

Тэгэвч би бүдэгхэн дуугаа л гүнгэнэсээр

Тэндээ л зогссоор байсан саан.

Хажуудаа чамайг ирэхэд хөлийн чинь чимээг сонсоогүй.

Харц чинь над дээр тусахдаа гуниг дүүрэн байсан.

«Ээ дээ, би тун их цангаж явна » гэсэн дуунд чинь

Эцэж ядарсан шинж илэрхий байсан.

Өдрөөр унтаад сэрсэн юм шиг би босон харайгаад

Өөрийнхөө хумхаар алган дээр чинь цэвэр ус хийж өгсөн.

Тэгэхэд моддын навч шаржигнан шуугиж,

Тэртээ далдаас хөхөө донгодоод,

Тэргүүр замын эргүүлгээс гаадамбын цэцэг анхилан байж билээ!

Нэрий минь асуухад чинь ичээд дув дуугүй зогссон.

Нээрээ ч чухам намайг дурсах гэж нэрий минь асуухаар

Нэмэртэй тустай юу ч хийчихсэн билээ дээ би?

Ашгүй цангаагий чинь гаргах гэж ус өгсөн дөө гэсэн

Аятайхан сайхан дурдатгал зүрхэнд минь цэцэрлэг дэлгэрүүлж,

Амьд явах хором бүрий минь амттай сайхан болгох бий

Өглөөн цаг үд тийшээ хэвийхэд

Эцсэн дуугаар шувуухай шаагилдана бизээ.

Өндөр дээрээс нимбийн навчис шаржигнахаас залхууран согтуурна заа.

Эндээ л суугаа би ямархан нэгэн бодлого болж

Өнө удтал, өнжиж оройттол бодон бодсоор байх биз ээ.

Хүний сэтгэлд гэрэл гэгээ болж хоногшсон амьдралын жирийн нэгэн агшин “зүрхэнд цэцэрлэг дэлгэрүүлж, алсад явах хором бүрийг амттай сайхан болгох” тэрхүү дурдагчийн сэтгэлийн зөөлөн хөг энэ шүлэгнээс ятгын аялгуу мэт эгшиглэнэ. Уншсан хүний сэтгэлд басхүү өөр нэгэн дурдатгалыг сэрээн эгшиглүүлнэ. Ядарсан хүн худаг дээр ирсэн, ус хийж өгсөн, тэр агшинд бие биесэд хандсан бүлээн зөөлөн харьцаа. Ийм л нэг агшин. Үүн дотор байгаа яруу хөг, гэгээн дурдатгал, хүлээлт, итгэл, тээнэгэлзлэл, тэр агшины дүр зураг, байгалийн байдал, нийгмийн ахуй, хүний зан чанар бүгдийг ганц агшины гэгээн дурдатгалын дэвсгэр дээр багтаан зураглажээ. Энэ шүлэг орчуулга уу, Ж.Бадраагийн шүлэг үү гэдгийг ялган зааглахад нэн бэрх. Энэ орчуулгад хүчээр албадсан, албаар оноож тавьсан үг алга, сэтгэлээс нэгэн хоромын онгодоор шууд л урсан гарсан мэт.

Яруу найргийн орчуулгын тухай утга зохиолын орчуулагч Х.Мэргэн нэгэнтээ хэлэхдээ “Шүлэг зохиол орчуулна гэдэг бол яг торонд байгаа шувуу шиг юм. Нэг талаас чи хүний санаа, хүний сэтгэл, хүний айзам, хүний хэмнэл, хүний адилтгал, хүний зүйрлэлд баглаастай, нөгөө талаас чи найргийн тэнгэрт эрх чөлөөтэй дүүлэх ёстой” гээд цааш “Гэхдээ эх зохиолтойгоо увдис чацуу орчуулга байдаггүй биш, байдаг юмаа” гэсэн байдаг. Ж.Бадраагийн энэ орчуулгыг би чухам тэр увдис чацуу орчуулга мөн хэмээн ойлгож байна. Энэ бол орчуулагчийн махчлал яавч биш, зохиогчийн дүр дүрслэлд хэт автаж баригдсан текник ажиллагаа ч биш юм. Харин “Өргөлийн дуулал” бүтээлийн сүнс сүлд доор сэрсэн яруу найрагчийн онгодын орчуулга хэмээн үзэж байна.

Ж.Бадраагийн орчуулгын яруу найраг нь дорно дахины яруу найргийн эртний монгол орчуулгын уламжлалын шууд тусгал буюу үргэлжлэл гэхээр байна. Энэ нь орчуулагчийн эрдэм, шүлэглэх ур чадвар, хэл соёлын баялаг мэдлэгтэй шууд холбоотой. Мөр бадаг болгондоо хүүрнэл хйигэд дүрслэл, зүйрлэл чимэглэлийг тэгш найруулж сэтгэл хөдлөлийн олон өнгө, хувирал, наминчлал, залбирал, цөхрөл, гутрал, тэмүүлэл, эрмэлзлэлийг хурц илэрхийлсэн дотоод хэмнэлтэй яруу найргийн орчуулга цогцлоон бүтээсэн байна. “Заяагүйяа” хэмээх шүлгээр жишээ авъя:

ЗАЯАГҮЙ ЯА

Явж ирээд хажууд суужээ тэр минь, тэхэд нь би сэрсэнгүй.

Яагаад ингэж их нойр хүрээ вэ? Заяагүй ч юм даа!

Яг түүнийг ирэхэд амгалан шөнийн цаг байлаа.

Ятга сайхан хуурыг тэр бариад ирсэн байлаа.

Яруухнаа жингэнэх эгшгээр зүүд минь урсаж байлаа.

Сэрж үзвээс зандан анхилам өмнийн салхи харанхуйд

Сэвэлзэн үлээж тансаг үнэрээ дөрвөн зүг түгээж байлаа.

Хамаг шөнө минь юуны учир ийнхүү хулжин зугтаа вэ?

Халуун амьсгаа нь намайг шүргээд байсан мөртөө

Харж, үзэж уулзаж учирдаггүйн учир юу болоо!

Халаг минь дээ! Сондор нь элгэнд хүрээд байсан билээ л

Харин тэврээд авч чадаагүй л юм даа хөөрхий!

Зүүд ч юм шиг, үнэн ч юм шиг барин тавин хийгээд зөн мөрөөдлийн торгон ирмэг, хүслэн биелэх хийгээд үл гүйцэлдэхийн зааг дээрх хүний амьдралын амттай бөгөөд халаглалт мөчийг нэн яруусалтай дуулсан байна. Хүн гэгч аз жаргал, амтат цэнгэлийг барин алдан байх, тэр нь хүслэнт хүнийх нь хүзүүний сондор элгэн дээр нь хүрээд байхад тэвэрч амжаагүй байх шиг тийм эгзэгтэй байдаг эгшинийг уншигчидад бэлэглэж байна. Зүүдэнд нь урсах ятга хуур, зандан анхилсан өмнийн салхи, шүргэх халуун амьсгаа цөм энэ шүлгийн амтат тэр агшиныг чимэглэж байна. Тэгсэн мөртлөө эдгээр нь сэтгэлийн цангааг тайлсангүй, хүсэл таашаалыг хангасангүй. Амьдрал бол ийм ажгуу. Ийм яруу шүлгийг бүтээнэ гэдэг орчуулагчийн чадал буюу.

“Хөлний чимээ” хэмээх шүлэгт амин судалд ирэх цаглашгүй баяр, “баясгалангийн дохио” нүдэнд үл үзэгдэх, хөлийн чимээнд нуугдан, түүнийг хүлээх ахуйд “салхинаас балын үнэр анхилах”-ыг тогтоон барьж бичиглээд “Учрыг хянаваас чи минь нэн ойрхон ирсэн буй заа” хэмээх итгэлийн гэрэлт цэг дээр шүлэг төгсөж байна. Яруу найраг бол сэтгэлийн дүр юм. Яруу сайхны үнэт агшин юм. Яруу найргаас философичийн онч мэргэн үг хайх хэрэггүй. Яруу найраг үзүүлдэг юм. Таагүрийн “Өргөлийн дуулал”-ын амин сүнс нь чухам ийм бөгөөд Р.Таагүрыг монгол уншигчдадаа “увдис чацуу” хүргэх зорилгодоо хүрчээ гэж үзэж байна.

Ж.Бадраа “Өргөлийн дуулал”-ыг орчуулахдаа туурвил зүйн баялаг туршлагыг чадамгай ашигласан байна. жишээ татвал,

Өрөвдөм хөөрхий өлмийн орон тань ээжээ!

Өглөө цагийн час улаан туяан дээр байнам (“Улаан туяа”: “Өргөлийн дуулал” 19-р тал) Өглөөний нарны туяаны улбар их гийгүүлэл дотор үгүй болсон ээжийгээ байгаа мэт дурсан үзэж буйг зүгээр нэг тоочин өгүүлсэнгүй. Үгүй болсон ээжийнхээ ул мөрийг “өлмийн орон тань” хэмээн бурхад дээдсийг хүндэтгэн хэрэглэдэг дээд найруулгын үгсийг сонгосон байна. Эрхэлж наадаж өссөн багын нөхрийн эдүгээн дүр гэнэт “Сүрт дүр” /шүлгийн хэр/ болон үзэгдэж буйг дүрслэхдээ “Огторгуй тэнгэр мэлэрч, наран саран гөлөрнөм” (“Өргөлийн дуулал” 51-р тал) гэжээ. Энэ мэт уран яруу хэрэглүүр орчуулагын эл бүтээлд арвин байгаагийн заримаас гэрч болгон татвал “Сонсохуй чимэгт” дууны тухай бичихдээ

“Энэ дуу үгийн хашлагаас сулран алдуурч

Эгшигийн долгио болон одох буюу” (“Өргөлийн дуулал” 56-р тал) гэсэн бол бүрхэг шөнийг дүрслэхдээ “шөнийн зовхи, үүлсийн ачаанд дарагдан хамхигджээ” (“Өргөлийн дуулал” 58-р тал) гэх буюу. “Шинийн хоёрын сарны хангал залуу туяа” гэжээ. Зүгээр нэг залуу туяа бус бүүр “хангал залуу туяа” гэсэн нь яруу найрагийн хүчийг нэмэгдүүлж омогдуухан өнгөөр чимэглэж байна. Энэ мэт урлахуйн маш олон жишээг татаж болох боловч тэр бүхнийг тоочих зорилго тавьсангүй.

Ж.Бадраагийн орчуулгад байгаа бас нэг чухал зүйл бол монгол хэл найруулгад ховор хэрэглэгдэж байгаа буюу бараг хэрэглэхээ байж хуучирч мартагдсан үгийг сэргээн хэрэглэсэн явдал юм. Жишээлбэл: “ухаан санаа минь монширч байна. /36-р тал/, ёрог хувцаст /54-р тал/, эрэмцэл найдал /57-р тал/, насан турхруу /70-р тал/, чинхэр чанхар дуу чимээ /81-р тал/, нэн ужиж саатсан билээ /91-р тал, үлээх салхины хумхи /99-р тал/, мишил хар нүдээрээ / 107-р тал/ гэх мэт.

Дорно дахины уламжлалт яруу найргийн онолын найруулгын арван эрдэм буюу “эвсэл найрагт, маш тунгалаг, тэгш чанарт, яруу сонсголонт, орь залуу, утга тодорхой, агуу их, сүр жавхлант, өнгө үзэсгэлэнт, уран сэтгэмжит” (Дандины зохист аялгууны толь” шинэчилсэн орчуулга тайлбар. Ш.Бира, Х.Гаадан, О.Сүхбаатар. УБ 1981) байх үүднээс авч үзвэл Р.Таагүрийн “Өргөлийн дуулал” номын орчуулгад дээрх арван чанар бүгд найрсан бүрджээ гэж хэлж болохоор байна. Энэ нь Ж.Бадраа орчуулгын эл бүтээлдээ дорно дахины уламжлалт яруу найргийн найруулгын эрдэм ухааны уламжлалыг сайтар баримтласантай нь шууд холбоотой.

Нөгөө талаар Яруу найрагч Ж.Бадраагийн өөрийн нь сайтар эзэмшсэн дорно дахины болон монгол бичгийн найруулгын эрдэм хйигээд өөрийн нь яруу найргийн бичлэгийн арга барилтай найрсан сүлэлдэж буй нь тохиолдлын хэрэг биш ээ.

Ж.Бадраа Р.Таагүрийн “Өргөлийн дуулал” бүтээлийг орчуулахаар шулуудан шийдсэн урам зориг нь Таагүрийн ид шидлэг, тэнгэрлэг яруу найрагт нэвтрэн орж танин мэдэхийн хамт монгол яруу найргийн орчуулгын найруулгын уламжлалыг чухам энэ бүтээл дээр илэрхийлэн гаргах таатай боломжийг өөртөө олж барьсан нь мэдээж буй заа. Иймээс ч өгүүлэн буй эл номын орчуулгын яруу найруулга нь түүний яруу найргийн бүтээл, тэр дотроо дууны яруу найргийн бүтээлтэй нь салшгүй холбоотой төдийгүй бүүр уялдан найрсаж байгааг анхаарах хэрэгтэй. Хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Л.Хүрэлбаатар, Ж.Бадраагийн дууны яруу найргийн бүтээлийн тухайтад чухам онож хэлсэн дүгнэлт нь басхүү Р.Таагүрийн “Өргөлийн дуулал” яруу найргийн орчуулгын бүтээлийн нь талаар хэлэх үгтэй минь утга хоршиж байгаа тул эрдэмтэний үгийг энд яг хэвээр нь үлдээж эшлэн хэлэхийг хүсч байна. “Ж.Бадраагийн дууны яруу найргийн эрдмийг Монгол, дорно дахины яруу үгийн туршлага дээр задлан үзэхэд: авиа эгшгийн утгын зохирол, чанга сулын нийлэмж, хүнд хөнгөний жин, урт богинын хэмжээг “Тэнгэрийн ачаа ” мэт тэгшид барих хэрнээ, үсгийн чанга сулын байрлалыг үдшийн од мэт өтгөрүүлж, чингэж өтгөрүүлснээс үүрийн од мэт шингэрүүлж, чингэх атлаа өчүүхэн нялахын үе гишүүн сулаас орь залуугийн нас биед шилжин өсөх мэт алгуур ахиунаар чангаруулж, авиа үсгийн сул чангын эрдмийг аль зохистоор уран яруу найруулсан, үгийн хуучин хийгээд шинэ, зохист ба зохист бусын харьцааг жагсаал олон агтын дотроос, аль утгын холыг туулах тэнхээ тамиртайг нь сонгон олох атлаа бас явдал гүйдэл уран удганы нь танин барьж эмээллэх мэт үгийн элбэг баян, уран ярууг эрхэмлэсэн, дуун хийгээд утгын хувийг сайтар тэнцүүлэн, уран үг, гүн утгын сөөм цоожийг нээхийн тулд урнаар сэтгэх яруугаар дүрслэхийн тохой туршийн түлхүүрийг олж тааруулсан, шүлгийн утгын гүнзгийрэл, санааны баялаг нь утгын хаалгыг түлхэх бүр улам шинээр нээгдэн гарах “үлгэрийн лусын эд баялаг мэт” бөгөөд ямар ч ахуйд аль ч санааг өгч өмсгөвч шүлгийн доторхи бодит ахуйн гол эш модон хэдий өндөрийн хэрээр, түүнийг дагаж ороон ургах уран санааны ороонго модон төдий өндөрт хүрэх мэт, дууны яруу найраг нь санаа ахуй сайтай, агуулгын багтаамж ихтэй, шүлэглэлийн толгой холбох, сүл таацуулах хэмжээ хэмнэл, айзам аялгуу, цацалга цохилго, жигд найруу нь усан тэлмэн, удган жороон явдал мэт ялдам ялгум усхал тэгш ажээ,” /Л,Хүрэлбаатар “Дуун утгын яруу зохист” УБ 2005, 437-р тал/

Миний бие эл бяцхан өгүүлэлдээ “Өргөлйин дуулал” –ын орчуулгын монгол яруу найрагт шингэж цогцолсон орчуулгын яруу найргийн урлах эрдмийг бахархан баясах сэтгэлээ илэрхийлэх төдий, хойчийн мэргэд номын дүү нарт судлан суралцахын тухайд сануулан илбэх төдийг л арай чарай хэллээ.

Бичгийн утгач, яруу найрагч, дуун хөрвүүлэгч Ж.Бадраагийн “Өргөлийн дуулал” –ын монгол орчуулгын бүтээлийн туршлага нь хүн төрөлхтөний яруу найргийн сонгодог бүтээлийг үндэсний хөрсөн дээр тарьж ургуулан, улмаар уншигч шимтэгч нарын оюуны таалалд соёолуулан цэцэглүүлэхийн нэгэн сайн үлгэр болсон бөгөөд Монголчуудын олон үеийн туршид цогцлоосон шилдэг орчуулгын тоонд баттайяа өөрийн байр сууриа эзлэх бүтээл, цаашид судлан шинжлэх, суралцан шимтэх их зүйлийг агуулсан соёлын үнэт өв мөн хэмээн үзэж байна. .

Ашигласан ном, бүтээл

1. Р.Таагүрийн “Өргөлийн дуулал” УБ 1965. /Орч. Ж.Бадраа/

2. Калидаса “Үүлэн зардас” УБ 1963 /Орч Б.Ренчин/

3. Ж.Бадраа “Ардын билиг ухааны оньс” УБ 2005

4. Л.Хүрэлбаатар “Эсэруагийн эгшиг дуун” УБ 1999

5. R.Tagor “GITANJALI” New York 1962

6. Р.Таагүр “Өргөлийн дуулал” /хинди хэлээр/ Дэли 1969

7. Р.Тагор “Собрание сочинений в четырех томах” Москва 1981

8. “Яруу Найргийн орчуулгын түлхүүр” хамтын бүтээл УБ 2006.

9. Л.Хүрэлбаатар “Дуун утгын яруу зохист” УБ. 2005.

ӨӨРИЙН ЭГШИГ

2011-04-23T04:54:00.001-07:00

Хээр тал минь үес үесхэн чагнархана

Хэн нэгнийг хүлээж, хэзээх цагийн анирлана

Гэрэл сүүдэр хоёр уулзаад хагацахын зуурханд

Гэтэлгэгч аялгууг хүлээж гэнэ гэнэхэн шүүрс алдана.

Тандаа намайг ирэхийн таатай нэгэн мөчлөгт

Талын уяхан эгшиг ингэ буйлж байсан,

Хэцийн салхин шувуудын жиргээг над руу илгээсэн

Хээр талын хамгийн зөөлөн аялгуунд би мэндэлсэн.

Өвгөн буурал талынхаа уя туяхан ургамал, би

Өвс бүхний шилбэнд салхин үлээж лимбэдэхэд

Үүрийн бялзуухай өглөөн удиртгал дуулж жиргэхэд

Үүлэн хөшигний цаанаас миний хүлэг янцгаахад

Хос чавхдаст морин хуур шигээ хөглөгдөж

Хорвоогийн дуут нэгэн бие гэдгээ мэдэрсэн

Хоршин дуулах гэж тал минь намайг дуудсан,

Хонгорхон дэрс бид хоёрыг та л хөг оруулсан.

Нуурын хөвөөгөөр адуун туурай бөмбөрдөн өнгөрөхөд

Нууцхан сэтгэлд морин хуурын хос чавхдас хөвчирч

Гадсаа тойрох өнчин цагаан ботгоны буйлаанд

Гархин эргүүлэг элэгдэхийн чимээ намайг урхидсан.

Алсын ууландаа алтан гургалдайн дуу сондгойрвол

Амгалан үдшийн сар аялгуун чимээгээр дутвал

Аялагхан зүрхнийхээ зуун утсыг хөглөөд

Ахуу их ятган аялгуугаараа аргадна, би

Сэмэрсэн салхийг нийтгэхэд дуун чавхдас болсон

Сэмхэн, намайг аав хуурдахад хуур гэдгээ мэдсэн

Хүлэг морь толгой хаялан хазаарын амгай жингэнэхэд

Хүслийн алсад морин хуурын хос чавхдас зурайсан.

Амар амгалан талынхаа аялагхан чавхдас би

Аанай л та яасхийж товшив, аясаар нь дуурсмуй

Өвгөн буурал таныхаа үүр шөнийн зүүдийг манаж

Өвсний чинь үндсэнд бүүвэйн дуу зохиож өгөмзэй!

THE PATHS I’VE WALKED, PEN IN HAND by G Mend-Ooyo

2011-04-08T23:23:00.000-07:00

1
The Mongol people adapted the Uigur script to their own language a thousand years ago and, in the thirteenth century, Chinggis Haan made it the official national script. Thus for over a thousand years, our cultural heritage was created through the medium of the Mongol Uigur script. The development of this valuable intellectual legacy ceased, however, during the twentieth century.
Mongolia was, for some three hundred years, under the control of the Manchu, from whom they gained their freedom only at the beginning of the twentieth century. During the 1930s, after the estalishment of the socialist state, pressure from Stalin led to the destruction of the intellectual literary culture and, after 1940, the official script in Mongolia was changed to the Russian Cyrillic. In this way, during the twentieth century, the Mongolian people were split away from their own cultural and historical roots and, following this change in script, those who wrote and spoke about these ancient Mongol roots and traditions, and about the Chinggisid empire and its history were accused of having nationalist sympathies.
I graduated from high school in 1960, and from then until the 1980s, my intellectual development was controlled, the Mongolian people were led by the Mongolian Revolutionary Communist parts and were expected thereby to mimic Russian Soviet communism, and such were the standards by which young intellectuals were to be evaluated.
My father, who was a livestock herder in the countryside, first showed me the Mongol script by writing it in the snow, out in the sheep pastures, with a piece of feathergrass, he told me that I should learn the script. Thus it was that I came to study in the department of Mongol Language and Literature at the Pedagogical University. I had had the chance to go to the University for Literary Studies in Moscow, but chose not to take that path. Because of the political situation at that time, and because of the increased pay it would bring, as I read the classic texts of Marxism-Leninism, and commited some of them to memory, I began also to study the ancient Mongol texts.
This was, significantly, when my poetry began to be published and to catch the attention of the reading public, and moreover when songs began to be released, to which I had written the words. But soon, however, literary critics were saying that my poetry was written according to the ancient Mongol style. Beginning in 1978, I had a job working for the Mongolian radio and TV network. Radio was a powerful way to reach the greatest part of the Mongolian homeland. They began to broadcast a program called “Ancient Literature” and I thought then that ideas of democracy were starting to circulate through the society, that there was growing a powerful influence on popular opinion. The director at that time of one of the most powerful ideological tools, the newspaper Ünen, a writer named L Tüdev, began from time to time to operate a free press. My dear friend, the great poet O Dashbalbar, and I wanted to present “Ancient Literature” in the influential newspaper Utga Zohiol, Urlag and, in 1988, with the assistance of the editor, the famous poet Ts Natsagdorj, we published a hundred thousand copies of Mongol Script the Easy Way, by the scholar of Mongol language B Shagj, who had been executed in 1937. In the archive of the Interior Ministry, we found the folder on B Shagj, and Utga Zohiol, Urlag published it in full, under the title “Shagj –Expert in Mongolian Script.” Together with this, we wrote an article “Looking out on the World through the Window of Books,” in which we said that we would publish for our readers 365 volumes of ancient Mongol literature. Dashbalbar was writing acerbic articles, with titles like “Stepping on Books is Wrong” and “Eternal Works on the Verge of Extinction,” which roundly criticised the destruction of Mongol cultural heritage.
This year, 1989, was the exact moment that a few of us writers – D Maam, J Byambaa, Dashbalbar and myself – spoke powerfully at the Congress of the Writers’ Union, and appealed for the Mongol script to be taught again and to be reintroduced as the national script, as a piece of ancient cultural heritage.
The perestroika which Mikhail Gorbachev had introduced in Russia had catalysed a feeling of freedom in the Mongolian people, and we writers and scholars established a Public Committee for the Mongol Script, and organised its first congress in the Parliament building. The scholar S Dulam and myself organised a petition, following from this congress, to reintroduce the script.
In this way we brought to the people the democratic intention to revive the national heritage and tradition of Mongolian writers and intellectuals. In 1990, democracy came to Mongolia through a bloodless and peaceful transition and it was the writers who were the leaders of the intellectual élite, directing that popular view which had influenced the democratic revolution.

2
For a few months after the transition to democracy, I considered working at the Mongolian Cultural Foundation, which had just been founded through the initiative of Mongolian scholars and intellectuals. Thus it was that in September of 1990, I was put in charge of completing the library, and had the opportunity to put my plan into action, and revive the cultural and script heritage of Mongolia. That autumn, I worked for about a month in St Petersburg, with the intention of discovering, recording and studying the ancient religious treasures and works of art which had been taken to Russia when the monasteries and temples had been destroyed in Mongolia. In patricular, I worked with the information available in Russia concerning a Buddhist statue, the imposing, 26.5 meter tall image named Migjed Chenrezi Who Opens the Wisdom Eye, which had been constructed by our craftsmen as a symbols of the liberation of Mongolia from Manchu rule in 1911. This, however, was a complex and delicate undertaking, it was not something simply to be handed over. On returning home, I met with President P Ochirbat and Prime Minister D Byambasüren, and we took the decision to establish a Migjed Chenrezi Complex, to to create the wisdom and skillful means catalyse the Mongolian peopple’s awareness and to open their wisdom eyes. Very soon thereafter, the President issued a statement. And so, the statue of Migjed Chenrezi, the most important piece of Mongolia#s ravaged culture, a focal point of Buddhist spiritual culture, was first created according to the traditional design and then, seven years later, raised up in the temple where it had originally stood.
I will never forget that memorable day, 27 October 1996, when Migjed Chenrezi Who Opens the Wisdom Eye, that great treasure of the Mongolian state, its religion and its people, was revealed. For seven years, as President of the Mongolian Cultural Foundation, working constantly to realise the people’s contribution, I had led this great ritual of the Mongolian state, to unveil this massive complex, this symbol of Mongolian democracy and its revival.

3
Whilst working on the large Migjed Chenrezi project, I announced in 1991 the Script Culture program, a large and beautiful presentation in Mongolia’s proncipal exhibition hall. Working together with the famous scholar Dr D Tserensodnom, we began to prepare for publication a wonderful book by Shagj, previously unpublished, entitled Annotated Dictionary of Mongolian. It was this dictionary which had been the reason for Shagj’s arrest and execution. In passing sentence, the Interior Ministry at the time declared that, “In writing his Annotated Dictionary of Mongolian, Shagj has annotated many of the ancient, feudal words and has sought to minimise the new and progressive terms,” and then they had him shot. Shagj’s dictionary was published in 1993, and in Beijing, since at that time Mongolia did not possess suitable type for the traditional script. Tserensodnom and I completed Shagj’s work with the addition of some three hundred entries. Later, we also published his Dictionary of Mongolian Usage, originally produced in 1929, and for the 110th anniversary of his birth in 1996 we published these two dictionaries together with Mongolian Script the Easy Way. I am provileged to have prepared the cradle for these books, which have in these new times brought back to life this man, with whom I have had no connection, this great scholar, this expert who researched the development of the Mongol script to its highest level. One other thing I should add here is that, while I was reading and editing for publication the biography of the ancient Tibetan yogi Ra Lotsawa, translated in its Mongol script version by the well-known scholar O Sühbaatar, I had a wonderful translation which had remained, unpublished and in manuscript, of Shagj’s translation from the Tibetan. I think that I have some connection with this great man, through the prayers which I have previously made.

4
The interest in the traditional Mongol script which blazed in my youth has remained. It hardly figured in my thoughts. But it still remained in my heart.
In 1992, the Lower House of the Mongol Parliament introduced the teaching of the traditional script, but in 1995 the later Upper House rejected this and called a halt to the golden steps which put into practise the desire of the people to give it legal status as the national script from 2000. In the main, the majority of parliamentarians don’t know about our national traditions and some of them half-heartedly decide to learn the Mongol script and use it in meetings with foreign powers. The majority decision to reject the official use of the script from 2000 was based upon he claims that it would have been both costly and jargon-heavy.
Thus the attempt to learn and know our traditional Mongol script was neutralised. The demand for the script was reduced. But we didn’t step backwards.
I have travelled to Japan, Korea and China, ready with brushes and ink and calligraphic paper. At home I have set up a table with brush and ink. I have stirred interest in the calligraphic tradition in scholars of the traditional script. With one of our great scholars, Ch Luvsanjav, I organised the Mongolian Cultural universitythe traditional script. With one of our great scholars, Ch Luvsanjav, I set up the School of Mongolian Culture, which has begun to produce advocates of calligraphy, young people with an enthusiasm for Mongol calligraphic culture. Moreover, we have instigated a search for traditional calligraphic culture in the work of our contemporary artists. So these young shoots of Mongol calligraphy are clearly growing.

5
In 2005, the World Congress of Poets chose Mongolia as the venue for its next conference, to be held the following year. Thus I decided that we would present an exhibition of traditional caligraphy to these poets, who would be coming for the conference from throughout the world. While this exhibition – “Poetry and Calligraphy” – was indeed of great interest to the gathered poets, it quite properly attracted Mongolian visitors, and especially young people, who wanted to know about and study and master their people’s traditions. We joined forces with these young people and have since organised further exhibitions. We have also welcomed our political leadership to these exhibitions.
In winter 2009/10, we organised an independent exhibition, “Mend-Ooyo’s Crystal Temple of Meaning,” at the National Art Gallery of Mongolia. President Ts Elbegdorj honored us with his presence and declared the event open. In his speech, he directly expressed the government’s support of traditional Mongolian book culture. On the evening that he opened my exhibition, the President flew to Denmark for an environmental conference. Two days later, I met the young scholar D Zayabaatar, director of the Mongolian Language and Culture department at the National University, as he left the Parliament building. He said, “Starting today, they are going to start teaching the traditional script to the presidential advisors. The President issued this directive when he left. Your exhibition influenced him in this.” Whatever intention I might have had for the exhibition, it seems to have had a swift influence upon the President’s thoughts.

6
Mongolian literature has a tangled destiny. The nomadic population is special insofar as it carries its culture, customs, way of life and possessions. Mongolians have for the most part inherited their culture through an oral tradition. This culture is extremely rich. At night, they brought their sheep and cows closer to the fold and began to tell stories. The nomads’ children took to heart the rich treasury of these stories, seeing in themselves the world expressed in such tales. The great Mongol epics, recited over the course of two or three months, developed originally from parallel couplets. On the broad steppe, travelling day and night with their camel carts, Mongol nomads crossed long distances, their lives tuned by poetry. The long song is part of this wonderful Mongolian nomadic tradition.
There is only a relatively small cache of literature in the traditional Mongol script. This is because nomadic culture has become worn away. The ravages of military campaigns, of nomadic movement and of history have been extensive. The oldest examples of the traditional script are the “Chinggisid Stone Inscriptions,” in the Hermitage in St Petersburg. Furthermore, there is a letter in Beijing written by Chinggis Haan to the Chinese Taoist leader Chang Chun. While sedentary civilization honors texts written on paper, nomadic civilization can but recite upon stone. By chance, a verse composed ex tempore by the famous poet and general Tsogt Taiji was in 1624 carved in stone by his attendants, and this has survived to the present day, albeit slightly damaged. This rock-poem remains, carved into stone as though into steel. This stone has been reciting Tsogt’s poem for four hundred years.
Mongolia has had a history of printing in the traditional script since the thirteenth and fourteenth centuries. The poet Chöji-Ödser translated the biographies and spiritual writings of Indian Buddhist teachers. Court poetry flourished during the reign of Huvilai Haan, who himself was a poet, as were his ministers, his military generals, his ladies-in-waiting, his eunuchs and his concubines and there was also much poetry written at court during the century when the capital was situated in Beijing.
During the eighteenth century, three hundred and thirty-five volumes of Indian historical, literary and religious texts from the previous four centuries were translated and published in Mongolia, and this remains today the only extant collection of these valuable documents.
Between the eighteenth and nineteenth century in particular, scholarly and religious texts were published in increasing numbers. Several thousand volumes have come down to us, written in Mongolian and Tibetan, from perhaps two hundred scholars. It is thought that the libraries of a thousand or so monasteries and temples were burnt during the purges which took place in 1937, as though a vast and bottomless pit had opened up. At this time, we are trying to tidy up the Mongolian literary language. Most importantly, scholars are writing books based on their research into poetry and poetics and translating the best of Indian literature from Sanskrit, of poetry and epics from Chinese, and of Buddhist texts from Tibetan. Such great respect for the textual heritage is shown by the extent to which books are ornamented, in gold and silver and with precious stones.
During Stalin’s purges of the 1930s, scholars were excuted and all this textual and literary culture was savagely frayed in the wind of suppression, a situation which continued through the latter part of the 1950s…At this time, a few intellectuals went to study in Russia or Germany, and these foreign associations allowed them powerfully to move forward in their work. While talented people such as D Natsagdorj, S Buyannemeh and M Yadamsüren were tortured and executed, the likes of Ts Damdinsüren, B Renchin and D Namdag, though incarcerated and subject to physical and mental hardships, nonetheless survived to repair the broken threads of the new Mongolian literary culture. Following this cultural desertification, which dated from the 1920s, in the late 1950s and early 1960s, the flesh and blood of traditional Mongolian literature was once more revived and, with the nourishment of western culture, driven forward by writers and poets such as B Yavuuhulan, S Erdene, D Gombojav and M Tsedendorj.
But this period passed and, because the orientation of social realism and the obligation to praise the party, revolution and the Soviet system was under the yoke of the state, these writers dedicated the clarity of their focus to these issues, they held onto it as to a parachute, and it was beneath this parachute that they created works of literary value.

7
My own generation has travelled along quite another road. For some time, we sought western-style cultural freedom and democracy. We studied the intellectual freedom in western poetry and we entered into our oriental literary and cultural traditions, into the profundity of the Mongol language, and we sought to grasp the philosophy of Mongol buddhism and shamanic religion.
In 1976, we young writers formed a secret movement, which we called Gal (Fire). I was a university student, with a wife and two children, living in a cramped toom with my in-laws, and this factory – this knitting circle, I might say – became the general HQ of this writers’ movement during the 1980s. The Gal movement had a single plan, and that was for everyone to reach their own peak through what excited them. It was a special approach. As we each read and studied and listened to the world’s best poetry, fine art, music and the lives of those who had excelled in their work, we would inform the others, we challenged one another, and so we advanced. In addition to critiquing one another’s work, we would continue unceasingly to analyse the works of those whom we admired. We would gather together at the end of classes and work deep into the night, until the breaking of the dawn. We were especially enamored of the literary “big hitters” of that time – Yavuuhulan, Erdene, Tsedendorj, Sürenjav and Nyamdorj – and we followed their example. At that time, there was a pretty big literary scene and, because we were expected to turn there with our writers’ problems, we kept our movement hidden. The poet Yavuuhulan supported me and helped in the state-sponsored publication of my first book, when I was still a student, and I went stratospheric. Although this first book of my poems, “Birds of Thought,” consisted of poems from twenty-five years of my life, it was published when I was twenty-eight. It went through many complicated stages, such as being checked by the writers’ committee, edited by the literary censorship section, and scennad for ideological errors. Thus I was the first and the youngest of my generation, and of my friends, to have a book published, I seemed like some kind of hero, and my friends in Gal and those writers of the 1980s with whom I associated considered it a triumph. B Sundui, whom we had considered the most talented poet among us, had died at a very young age, and we all pushed each other from pillar to post in the Mongol literary scene.
Among us, there were two very talented poets, namely O Dashbalbar, who had both political and popular stature, and D Nyamsüren, who was famous as being a classic oriental poet. These two have now passed away. I think that these two, by being great poets, garnered for the Gal movement considerable merit.
At twenty-nine, I wrote, “The time goes flying, flying by,/the time is gone, is gone.” It seemed as though my own time accelerated once I wrote this poem. In the twinking of an eye, I saw that the book I had published had produced grandchildren, and stood at the center of Mongol literature, bearing the load of time.
With the democratic revolution of 1990, the Mongol literary scene drew away from its obligatory role as a ideological weapon and became instead an instrument of pleasure in the creation of a free democracy. For the intellectuals, although there was freedom, there was also financial hardship, and the ability to publish books was akin to being trapped in a cangue. The government had no interest in looking at literature. So that the population would not end up starving and cold, they had tightened their belts in response to the difficult years of democratic transition. My writer friends were not different. Why bother with literature? Bookstores shut their doors and became shoeshops. The publishing companies piled the scrapheaps with their equipment. Our one platform, the newspaper Utga Zohiol, Urlag, with one hundred thousand subscribers (quite a large number for Mongolia), now had hardly any readers, they had all defected to the flourishing tabloids. Together with the many volumes of Mongol literature displayed on the counters in bookstores, we began to offload small poetry books as scrap paper to China. Many talented writers and poets became homeless alcoholics, they were known as “moonshiners,” and before we knew it, the years of transition had decimated our ranks.
It seemed as though a great storm had blown through. The shop counters now had only salt and noodles, we got bread with ration cards, everyone got through these years by tightening their belts. My family was no different. So that their children would neither starve nor go cold, there was no other way than to go into business. Some of us tried selling cashmere, some tried setting up small restaurants, some who thought the end was in sight tried to set up a bookstore, but they soon gave up, realising that they weren’t going to succeed. Even as we continued to give up, we never gave up. We went a little into debt, and came under pressure to repay the debt.

8
Once we had completed the construction of Migjed Chenrezi, I finished writing a potted history of this wonderful and precious object of worship, depicted with an alms bowl, during that time of severe decline in the wealth of the Mongolian people. Chenrezi was given with the intention of awakening the Mongol people, who had become exhausted and dispirited. This conclusion of the plan to construct the Buddha was this book. Those who were involved in the construction project collected what remained from the public donations and offered it to Gandantegchilen Monastery, together with the great Buddha. We worked according to the principle that we would take nothing from the Buddha, not even the riches reflected in his fingernails. With the two billion tögrög of public donations which remained, we bought a six-year-old van, which had seen better days. We had nothing more. We registered the money for the publication of the booklet in the Gandan accounts. The abbot promised that they would publish the booklet once it was written. We prepared the booklet, and I approached the abbot. He said there was no money. That was a blow. We waited a few months. We plodded on, and then a young businessman said that he would sponsor the publication. The young man followed through and had 5000 copies beautifully printed in Singapore, and I rushed off to see the abbot. I said, “The books are published, I’ll have them delivered to Gandan,” and he was overjoyed, although we still had no money. Then the debt vanished. The young man gave us the necessary $40,000. The debters were paid off gradually. I was being hassled for the interest, which amounted to about ten million tögrög. The young man turned around then and demanded the debt from me, I finally knew that I would get the original from the publisher in Singpore. But when I paid the debt and closed the account, I added two thousand books, and sent to the young man a note with my best wishes. During the years of transfer into the free market, Mongolians saw many such things. People were happy, I was satisfied with the sacrifices I myself made. I decided to sell my four room apartment in a new district. At that time, my teacher, that master of Mongolian language S Erdene was in poor health. “Buy my place,” he told me, “it looks as though the Buriats are giving me a log cabin.” Thus I moved my wife, children and grandchildren from a smart area into the ger district. I repayed my debts and, with the money that remained, I built a house, sowed some grass, and started to lead an unencumbered life. I thought that I would spend my time quietly, only writing poems, but one day this peaceful mind was shattered by an invitation from Japan.

9
At the turn of the twentieth century, the Japanese writers' organisation set up a “World Poet's Festival,” to address the issues currently facing poetry. I was wondering how I might take part without money. They sent me a reply, that I should somehow cover the outward travel costs and that, if I might give a presentation the poets, they would grant me the costs of the return trip. So my presentation, “The Mongolian Contribution to Poetry in Human Civilisation,” attracted the attention of the writers from many countries. The following year, I received n invitation to the World Congress of Poets, to be held in Australia, from the American president of the World Academy of Culture Rosemary Wilkinson. And so I went to Sydney, and gave a talk entitled “Poetry’s magic Current.” That also attracted attention. The following year, I was invited to Rome, where I was to be awarded an honorary doctorate. A young man bought my plane ticket, and I was able to fly to Rome.
And so I entered into the vast garden of world poetry. Books of my poetry have been published in about ten countries, and translated into some thirty languages. I think how this nomad’s son had the great destiny to come into this wonderful world, a gathering of people of great cultural and intellectual talent. But I didn’t arrive empty-handed. I pulled Mongol literature with me, as much as I could.
I am also fortunate to have had with me able translators such as my dear friend, the late Sh.Tsog, and a young Englishman Simon Wickham-Smith, as well as N.Dorjgotov and N.Enhbayar.
English translations have been made of the works of, among others, Danzanravjaa, a nineteenth century scholar and a poet who directly grasped the Buddha’s secret mantra, and my teacher, the twentieth century poet B.Yavuuhulan, and these books have been taken into the poetry gardens of many of the world’s countries. We have produced an anthology of the best of Mongol poetry and prose, from the time of the Hünnü until the twentieth century, which has reached those who wield a pen in the west. Books of poetry by two talented people of our own time, O.Dashbalbar and D.Nyamsüren, have also been translated into English. I am not alone. We are all together. I am happy that I have come into this garden alongside books of many better poets than I. I have not made any profit from them, nor have I been miserly, rather I have dealt them all a fair hand. Moreover, any influence that I might enjoy in Mongol society has been gained with the assistance and kindness afforded me by such people I pay myself only what remains as a wage.

10
As the son of a nomadic herder, I was tuned by the melody of the horsehead fiddle, and the horses and the people alike listened to the long songs and the horsehead fiddle, gauging their steps by the movementof the carts. When I was five years old, I was riding a fast horse, flying along on its mane. When I was thirteen I was too heavy for a horse, I chnged my work to herding the cattle and tending the sheep. From that time I began to write poetry. When I was in sixth grade, my first poetry teacher, the well-known poet D.Gombojav had my first poem published. Then it was not the horse’s mane upon which I rode, but upon the shaman’s horse.
I am the son of a real herder, then, I have written dozens of articles and songs. I have visited UNESCO, the World Bank, countries such as italy and Japan, I have given presentations with such titles as “The Preservaton of Mongol Nomadic Culture,” “The State of Nomadism in Twenty-first Century Mongolia” and “Where are Mongol Nomads Travelling?” My very lungs and heart are entangled in this work and, though I shout as loudly as I can, little attention is paid and the work is not done. The valuable traditions of the herding community, the ways and customs of Mongol nomadic life, are disappearing.
In Sharbürd, around where I was born, there was an unsuccessful proposal, the so-called “Twenty-first Century Mongol Nomad Plan,” to construct two buildings, to harvest solar and wind power, and to plant flowers and fruit. My own people, unchecked, steal trees and rocks, they have their livstock eat the newly-planted trees, and young business types sell them off cheaply in the name of progress. Such tings have been proposed and acted upon in my lifetime, they have not brought us peace.
In 1990, however, the movement of the horsehead fiddle brought us peace, and the world listened in amazement to the horsehead fiddle, and the Mongol people returned the once-damaged horsehead fiddle to its place of honor. I remembered my father’s fiddle and wrote hree books. Ome ofour scholars sought radically to revive the theory of the horsehead fiddle. In any case, the work was really down to the children of those herders who had had horsehead fiddles in their families when they were growing up. The Buddha had granted me a little time and, moreover, a little money, and I thought to plan a “Twenty-first Century Nomadic Movement” in my country. This would most probably be the last thing I would do with my hobby. If I couldn’t do it, then so be it. I trusted that the heart and the feeling of the “gentle nomadic melody” of my poetry and my other works would preserve such memories and valuable items, those ideas whih were important to Mongol nomads, into the future.

11
“A man who’s chasing a pair of rabbits hangs about in vain,” runs a Mongol saying. Focus on one of them! The idea is that, if you go after many things, you won’t get anything. Nonetheless I am a man chasing a pair of rabbits. Poetry, recitation, literaty studies, cultural studies, preserving cultural heritage, the horsehead fiddle, nomadic civilisation…I write all types of literature. Drama, film scripts, epic, song lyrics, novels, stories…But I remain a poet in everything I do. The soul of all my writing is poetry.
Now I am writing about the fifth Noyon Hutagt Danzanravjaa, a brilliant nineteenth century scholar and poet. When I visit Danzanravjaa’s monastery at Hamriin Hiid, when I practise meditation there, I ask him for a blessing on my work. I feel that what I write pleass Danzanravjaa. After this, I’m going to write a book about the poet D.Natsagdorj, one of Mongolia’s most talented writers, similar in his talent to Pushkin, and who died at the age of thirty-one.
At the end of my life I’ll write a book called Fire and the Three Poets. This will deal with how I became friends with the two great writers of the late twentieth century, D.Nyamsüren and O.Dashbalbar, and how we brought Mongol poetry into the present century, it will be a vibrant song of yearning and love and passion.
Thus this nomad’s son Mend-Ooyo, chasing after many rabbits, following many paths, brings all the rabbits together amid the feathergrass, will try to present an intellectual and poetic biography. At that time, following the name of one of the songs I wrote in the prime of my youth, those who come after me will certainly agree that I am the son of “Mother Earth.” The paths I’ve walked over the Earth my Mother, pen in hand…

12
For the majority of my life so far, Mongolia was a socialist country. Despite what was done under the socialist system, I as neither a Marxist nor a Leninist. I remained faithful to Mongol ethnic culture, its history, traditions, customs, script and language, and within my father and mother, nomadic herders, and the elders of the countryside too, remained firm. My contemporaries and I still retain the desire to preserve the ethnic language and culture, to remain the child of a true nomadic society, to continue to explain and present this society, and to unite it with democracy.
In today’s global culture, the language and thought of my own literary works is in certain ways rather demanding for younger people. They are interested in other things now, they are striving for different goals, and the most significant aspects of the cultural heritage of the Mongol people and their nomadic society go unnoticed and are as though nonexistent. But my works of literature, culture and language constitute a determined effort to preserve these valuable elements, which were lost to Mongol society during the twentieth century. It seems that my life has n this way been devoted to bringing together and preserving the heritage, the roots of Mongol nomadic culture, the horsehead fiddle, the script, and the people’s history.
The rich treasury of native Mongol langage in particular, and of its fine poetry, have often helped me to explin the tradition and essence of nomadic society and its historical culture, and I for one trust that the most valuable treasure, which bring into the future our ancestors’ wisdom, absorbed into our language, are the paths of the written word, along which I am walking

G.Mend-Ooyo
22 August 2010

DARK CRANES, FLYING TOWARDS YOU

2011-03-20T03:50:00.000-07:00

foreword of the book "I am Coming to you" by G Mend-Ooyo

The blue lake of dreams. You couldn't paint such a blue. On the banks of the lake, a few dark cranes. There's a woman with the cranes. You couldn't paint such a woman, but you also couldn't look directly upon her, her eyes are bright, her gaze hidden. In my sixteen year old's dream, the curtain of fate rises, this woman has come into the world, together with the cranes. The dream-woman would take my hand and lead me. The dark cranes were her vehicle. They are beyond the folds of white clouds in the dark blue sky, she says. You are my husband, she says, let us fly away.

It's as though my father, in his worn blue deel, on his brown horse, is calling out to me, "Don't go!" It's like my mother is raising and offering to the sky the cream of the milk. The dark blue hills on the steppe have sad faces, it’s as though they are being pulled along. I stand, unmoving. The woman walks away, without turning gently to look over the waters of the lake, her voice calls out, I never heard the melody she sang. As the flock of cranes passed by overhead, she melded with them, and was gone.

I awoke from my dream and all day I felt sad. I went about, fully aware that it had been a dream. I enjoyed the growing thought of how the dark cranes of my desires were soaring there, of what they were doing off beyond those white hills. From that time, I became obsessed with poetry.

I cast my gaze around and see a woman, emerging from the dark mirages on the steppe with a white camel, but it is not her. I cast my eye about, I do not want to traverse so many tens of thousands on the city streets.

But she is only a woman in a dream. The years flash past and I have reached the same age as the dream woman, again the years move on and she is now my younger sister,

In my youth, I had many desires. To discover the unusual beauty in all that is usual in the world...to create myself as a body pure and bright...to write the most perfectly beautiful poem...to make bright and shining books...to ride in flight upon magic words of poetry into a person's heart...and, far out beyond my desires, there stood a blue peak to which I couldn't even fly. This was the "you" at whom I was aiming. In this way, I have been coming towards you.

I wrote this poem, called "I am coming to you," in a large group of tents beneath a starry sky, one night, swimming in a deep sleep. At that moment, as I gazed at the peaks of the great hills, overcome by the feeling that the dark cranes were flying beyond those lofty, white mountains, the poem took birth. They came to me, the child of nomads, raised as the dark cranes of the saltmarshes had been raised, they came to the bright pages of my notebook, these dark cranes of desire, so many of them, flying in complex filigree.

My dear friend in literature, the translator N.Enhbayar, was invited with me to attend a conference for young Asian and African writers in the Indian capital of New Delhi. It was 1987. He had translated my poem, "I am coming to you," into English, and distributed copies of it to our contemporaries. I was fortunate, three years later, when it was accepted for publication. The gods deigned that it should end up being published on the front page of the German literary magazine of the moment, GATE. Thus the gate to the world outside was opened for my work through the publication of this translation, and now it turns out that it has been translated into some thirty languages around the world. The dark cranes, reciting the translations of "I am coming to you" are crossing the five continents and the four great oceans and touching the hearts of readers and scholars in these countries, and the beginning of all of this was that dream which I had dreamt when I was sixteen.

These words are coming now, flying through the dark sky of cranes.

Five years ago, a letter came from the United States, from a meditation center, in the hand of the poet, athlete, meditator and composer Sri Chinmoy. He had read Enhbayar's translation of "I am coming to you," he wrote, "You are in search of the true quality of love, for the sound of eternity. You have discovered this truth, and not simply as a poet.” Two years later, he quoted my poem in a lecture, and described me as “a wise and influential poet.” Who would not be excited by such words? My poem has drawn similarly positive words from many other poets.

A poem is a living world given form through language. In the reading, publishing and writing of poetry, there is a vigorous increase in the discovery of magical and poetic qualities. I believe that, in the reading of these thirty published translations of my poem “I am coming to you,” the magic will exert an ever-stronger charge.

In the autumn, then, the cranes congregate on the banks of the saltmarsh lake. And when they do this, it’s like they’re performing lama dances for cranes. The nomads on the steppe call this place Crane Lake. Before going off on a long journey, they come together to get their young used to the flock, and to empower their wings for flight. Then they fly home, these lines of cranes, away into the blue sky. And then in spring they come in lines, flying back.

I speak in my poetry of the destiny of these nomadic birds. And then I see the poem-cranes, who have come together in these thirty translations to perform their lama dances, collected from across the wide world within the covers of a single book, I see them off in their lines of flapping wings.

This is the flight of the dark cranes, they are moving towards you.

G.Mend-Ooyo
31 October 2010

“I am coming to you” poem in 30 languages

2011-03-19T19:05:00.000-07:00

UNESCO announced that every year the March 21^st would be the World Poetry Day which is being celebrated for the 12^th time by Mongolian poets. This year a poetry and calligraphy exhibition called “Mother Earth” is being held for the occasion. Also, as part of the occasion and exhibition, an opening ceremony of a book which is a collection of 30 different translations of the poem “I am coming to you” by Mongolian poet Mend-Ooyo will be held at 15:30, on March 23^rd at the Mongolian National Modern Art gallery, the same place of the exhibition.

Various foreign language translations of the poem will be recited during the opening ceremony which will be attended by many cultural and literary figures of Mongolia.

Also on this special day, a message from the General-Director of UNESCO will be announced to the public.

"Mother Earth"

2011-03-19T19:00:00.000-07:00

- Praise-poems for the ancestors
- The flowering of Mongolian calligraphy from Mother Earth
- The union of nature and language arts
- Poetry heard in pictures, pictures growing from poetry
- What can an artists do to save Mother Earth?

Thirty years ago, the poet G.Mend-Ooyo wrote a poem called "Mother Earth," for which the composer R.Enhbazar wrote music. Performed by the snger B.Badaruugan, this work connected with people's hearts, expressing the meaning of taking care of Mother Earth.

During the period of political change, human civilisation has sought progress on the one hand, and has laid waste on the other hand to the treasures of the earth, has thus been losing the ecological battle, and is now approaching the edge of extinction.

In such times, the ideas behind this poem "Mother Earth" are all the more valuable, they bring a connection between the human heart and Mother Earth, and they make us think about how we are all children to the same mother.
Global warming, the melting of the polar ice, sunned flash-floods, tidal waves, droughts, earthquakes, the destruction of wild banimals and beneficial trees and plants, and desertification all proceed from human error, and all are connected with the loss of the natural system by which the earth offers its riches without prejudice.

We must, then, consider the question as to how artists, living in today's world, might protect Mother Earth.
The poet G.Mend-Ooyo and the artist D.Battümör have developed an exhibition the written word, "Mother Earth" which directly addresses this theme. Their visual and poetic artworks express a unitedattitude towards the preservation of the earth and the natural world.

Another aspect of this exhibition is that, in addition to looking into the future, and by seeing in a clearer way the rich and valuable heritage which humans have chosen to abandon throughout their history, we can think about the importance and value of such things today.

"Mother Earth" will include calligraphic versions of some eighty of Mend-Ooyo's poems.
G.Mend-Ooyo's poetic work is joined with imags in brush and ink of the artist D.Battümör, revealing the new sensibilities of calligraphic and figurative art. The exhibition will also present the new traditions of Mongol calligraphy and language art.
The artistic work which comes from our heart are the plants of wisdom growing in our Mother Earth. People step upon the earth, they drink water and take nutrients from Mother earth through the plants, and so take in the riches. The two artists say that, with the work in this exhibition, they contribute the light of their hearts, they repay the kindness of Mother Earth.

SCHEDULE OF EVENTS FOR THE EXHIBITION "MOTHER EARTH"
March 18 2011 11:40 Opening of the exhibition "Mother Earth".
March 18-24 2011 9:00-17:00 Exhibition open to the public.
March 19 2011 15:30 Poetry reading
March 21 2011 15:30 Launch of the book I Am Coming to You, which presents this poem of Mend-Ooyo's in thirty languages.

MOTHER EARTH

2011-03-19T18:59:00.000-07:00

An Exhibition of Calligraphy
March 18-23, 2011
Mongolian National Modern Art Gallery
Ulaanbaatar, Mongolia

On March 18th, the exhibition "Mother Earth" will open at the Mongolian National Modern Art gallery. Thirty years ago, the poet G.Mend-Ooyo wrote a poem called "Mother Earth," for which the composer R.Enhbazar wrote music. Performed by the snger B.Badaruugan, this work connected with people's hearts, expressing the meaning of taking care of Mother earth.
In this exhibition, G.Mend-Ooyo and the artist D.Battümör combine their work, and ask us to care for nature, our Mother Earth, through poetry and image. It has become a tradition that, every year works are exhibited from the collection of the Mongolian Academy of Culture and Poetry and thus year, apart from Mend-Ooyo's own pieces, there are also pieces, based upon Mend-Ooyo's poems, by the influential contemporary artist D.Battümör, in addition to some eighty of Mend-Ooyo's calligraphic manuscripts.
In addition to looking into the future, we are also drawn to consider the valuable objets of wisdom in the history of humanity, its lost cultural heritage, and the importance of acknowledgeing its value.
In this exhibition we will see how Mend-Ooyo's poetry, combined with Battümör's talent for calligraphic ink and brushwork, reveals a new direction for the art of images and words, and a contemporary approach to calligraphy and the tradition of Mongol language arts.
The artistic work which comes from our heart are the plants of wisdom growing in our Mother Earth. People step upon the earth, they drink water and take nutrients from Mother Earth through the plants, and so take in the riches. The two artists say that, with the work in this exhibition, they contribute the light of their hearts, they repay the kindness of Mother Earth.

МОНГОЛЫН УРАН ЗОХИОЛЫН ЦАХИМ НОМЫН САН УДАХГҮЙ НЭЭГДЭНЭ

2011-01-13T20:04:00.000-08:00

Цахим ертөнц өнөөдөр дэлхий дахины соёлын хэрэглээг бүрнээ тодорхойлж, XXI зууны зохиолч уншигчийг холбох хядгааргүй боломжийг бидэнд олгож буй билээ.
Соёл Яруу Найргийн Монголын Академи үндэснийхээ утга зохиол, оюун соёлын үнэт зүйлсийг улам өргөн цар хүрээтэй түгээн дэлгэрүүлэх зорилгоор www.muzo.mn цахим номын санг байгуулж, ирэх Дэлхийн яруу найргийн өдрөөр нээлтээ хийхээр ажиллаж байгаа аж.
Энэхүү цахим номын сан нь монголын эртний болон орчин үеийн яруу найраг, хүүрнэл зохиол, шүүмж судлал, хүүхдийн уран зохиол, орчуулгын шилдэг бүтээл зэрэг төрөл зүйлийг багтаасан хязгааргүй хуудастай томоохон номын сан байх бөгөөд монголын эрт эдүгээгийн бүтээлтэй нэгэн дороос хамгийн шуурхай танилцах орон зай ба хурдыг уншигчдад олгож буйгаараа онцлог юм.
Энэхүү цахим номын сан нь англи, монгол хоёр хэл дээр ашиглах боломжтой бөгөөд манай дэлхийн өнцөг булан бүрд зочлон очиж уншигчидтайгаа уулзаж, уран бүтээлээ толилуулах боломжийг олгох энэхүү төслийг Соросын Сангийн соёл урлагийн бүсийн хөтөлбөр, Монголын Урлагийн зөвлөл дэмжиж байгаа ажээ. .
Шинэ эриний хурд хийгээд боломж улам бүр өсөн нэмэгдсээр байгаа эдүгээ цаг үетэйгээ хөл нийлүүлэн алхаж, мэдээллийн зууны уншигч олондоо уран бүтээлээ хүргэхийн тулд эрч хүчтэй ажиллах шинэ боломжийг Монголын зохиолчдоо олгож байгаа нь монголын соёлын амьдралын нэгэн содон мэдээ болж байна.

Шинэ оны мэнд дэвшүүлье!

2010-12-28T01:23:00.000-08:00

...Юм бүхэн таны тулд найрсан оршихын учир
Юу санаснаа амжиж бүтээ гэж он цаг нисэн ирнэм.
Өгөх насаа тээж ирээд, өнгөрч элснийг буцааж аваад
Өглөг хишиг эдлүүлж хүртээснээ эргүүлж шалаад
Эдүгээ хэний үйлс үнэн болоод үлэмжийн тустайг
Эрин зуунуудад дамжуулан гэрчлэхээр он цаг нисч одном.

Он цаг нисэн нисэн ирнэм.
Он цаг нисэн нисэн одном.

Шинэ оны мэнд дэвшүүлье!

Г.Мэнд-Ооёо

Happy New Year!

2010-12-28T01:21:00.000-08:00

.
...The moon's rays ask the way of sunlight,
Customs are assumed, then age and wither away.
The world's at peace because of what you've got, and
As you follow your dreams, the time goes flying, flying by.
You take the life you're given and the sands keep running through,
A constant round of joys and destinies and gifts.
Throughout a hundred aeons, bearing witness now
To honest labor and compassion, the time flies by and is gone.

The time goes flying, flying by,
The time is gone, is gone.

G Mend-Ooyo

.

American Poetry book published in Ulaanbaatar, Mongolia

2010-11-10T00:14:00.001-08:00

Ambassador Jonathon Addleton is giving address to the audience, including poets, translator and readers.

Translator B Magsarjav is giving interview to public TVs.

Translator D Byambaa is giving speech about his translation Tamerlane by Allan Po.

Today,

We celebrated the publication of the first volume of Anthology of American Poetry. The event was held at the American Cultural Center. Organized by USA Embassy and Academy of Culture and Poetry. Here is presenting the publisher's foreword of the book.

Mongolian poet G Mend-Ooyo, editor of this book, mentioned that Mongolian readers deep gratitude to Ex-Ambassador Mark Minton, Public Affairs Officer Marissa Maurer , Yo Otgon and all the US Embassy employees who helped us in all levels of the publication process.

written by Mugi

PUBLISHER’S FOREWORD

2010-11-10T00:09:00.001-08:00

The first translation into Mongolian of American literature in the modern era was made in 1930 by the founder of our own modern literature, D. Natsagdorj. He translated, albeit from an initial German translation, Edgar Allen Poe’s story, “The Gold Bug.”
Although the history of American literature in Mongolia has been relatively brief, its impact has been great. Starting in the 1960s, my teacher, the famous poet and translator Dorjiin Gombojav, translated Walt Whitman’s “Leaves of Grass” from the Russian as a kind of reference manual for Mongolian poets. At the same time, G. Luvsantseren translated Robert Frost’s poem, “Birches”. In respect to Native American culture and history, D. Sandagdorj made a translation of Henry Wadsworth Longfellow’s lyric poem “Song of Hiawatha,” which was also published during the 1960s. This was the period during which the flowers of American literature began to grow in Mongolian soil even as these translations were made not from the original English language, but Russian.
However, when the free spirit of American poetry encountered the closed attitudes of Mongolian socialist ideology, a period of stagnation set in as precious few translations were made from the original English. With the openness of the 1990s, however, there was an enthusiasm for studying English which led to an increasing number of original translations of American literature.
Many years have passed since the idea of putting together a large anthology to illustrate the contemporary influence of American literature. Three years ago, I discussed my idea with Mark Minton, US Ambassador to Mongolia and poet, and it was this discussion which opened the door to our book. However, to select and translate from the various styles and forms of American poetry through the ages was no small task.
We worked with many of our American friends in order to properly select the works to be translated only to realize that when our work was finished, not everything was ready. Only after we had negotiated translation rights, could the work be published. The US Embassy schooled us in the importance of protecting the intellectual rights of the poets presented here which has aided Mongolia in the development of our own system of copyright laws.
With the exception of “Song of Myself,” by the great voice of American democracy and freedom, Walt Whitman, this is the first time that these poems have been translated into Mongolian from the original English. This work reflects the great effort of G. Dombojav, B. Maksarjav, D. Byambaa, Sh. Tsog and M. Shagdarsüren as well as our young transltors Ts. Oyuundari, S. Sumiya, O. Mönhnaran, S. Soyolbold and G. Delgermaa.
Support for this book has come from the US State Department and the US Embassy in Mongolia. It is clear that the economic and political relations between our two countries have expanded through this cultural, literary and intellectual venture. I am deeply grateful to Ambassador Mark Minton, to the poet David Lehman, to Marissa Maurer of the US Embassy, and to Yo Otgon, who have valiantly labored to create this book of American poetry.
Amerikiin Yaruu Nairag then, American Poetry, this book of parallel texts, is one way in which young people might improve their English, but it is also an avenue to satisfy those interested in savoring literary translation. Moreover, it offers us the chance to refine the infelicities of translation and we await future works of translation from our readers after they have investigated, discussed and absorbed the intricacies of American literature.
There are many sides to poetic translation. Translators have individual approaches to the craft. Some are strict with meter and language while others express what has been absorbed into their hearts. Nonetheless, I trust that the world of American poetry will welcome this eighth volume in the Mongolian Academy of Poetry and Culture’s series, World Poetry.

May goodness spread and may the virtue of books increase!

G Mend-Ooyo
15 June 2010

АМЕРИКИЙН ЯРУУ НАЙРАГ МОНГОЛД

2010-11-10T00:06:00.001-08:00

“Дэлхийн Шилдэг яруу найраг” цувралыг 2005 оноос Соёл Яруу Найргийн Академиас яруу найрагт дуртай уншигчдадаа зориулсан эрхлэн гаргаж эхэлсэн билээ. Уг цувралаар “Эртний сайхан – Монголын шилдэг яруу найраг”, “Оросын яруу найраг”, “Японы яруу найраг”, “Францын яруу найраг”, “Төв Азийн яруу найраг”, “Испани хэлт яруу найраг”, “Энэтхэгийн яруу найраг”, номуудыг эрхлэн гаргаад байгаа бөгөөд “Америкийн яруу найраг” ном нь уг цувралын 8-р боть болж байгаа юм.

“Америкийн яруу найраг” номыг Америкийн Төрийн Департмент, АНУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин Сайдын Яамнаас ивээн тэтгэж, Соёл Яруу Найргийн Академиас эрхлэн монгол, англи хоёр хэлээр хамт хэвлэжээ.

Уг антологид Уолт Уитмен, Эдгар Аллан По, Эмили Дикинсон, Хэнри Уодсуорт Лонгфелло , Стипин Крэйн, Роберт Фрост, Жэймис Лэнгстон Хьюс, Аллин Гинзберг, Кеннит Кох, Билли Коллинз, Дэвид Лиймэн, Шэрмин Алексий нарын зэрэг Америкийн үе үеийн алдартай яруу найрагчдын шүлэг дуулалыг багтаасан бөгөөд манай нэрт орчуулагч Доржийн Гомбожавын алдарт орчуулга Уолт Уитмений “Энэ биеэ дуулна” найраглал болон Б.Магсаржав, Д.Бямбаа, Ш.Цог, М.Шагдарсүрэн нар болон Ц.Оюундарь, С.Сумъяа, О.Мөнхнаран, С.Соёлболд, Г.Дэлгэрмаа нарын залуу орчуулагчидын дандаа шинэ орчуулгын шинэ бүтээлүүд багтсанаараа онцлогтой. Энэхүү ном нь Америкийн эрт эдүгээгийн яруу найргийн үнэт зүйлс, чиг хандлага, ур чадварын олон талыг илэрхийлж байгаагаараа онцлог бөгөөд шүлгүүдийг орчуулж хэвлэх эрхийг Америкийн оюуны өмчийн хууль журмын дагуу авсан байна.

Сонирхуулахад Америкийн уран зохиолоос эдүгээ цаг үед хамгийн анх шинэ үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Д.Нацагдорж герман хэлнээс 1930-аад онд орчуулсан юм. Тэр бол Эдгар Аллан Погийн “Алтан цох” хэмээх романтик өгүүллэг юм байна.

AKU MENJELANGMU dua puisi Mend Ooyo (Monggolia)

2010-10-26T22:29:00.000-07:00

MEND-OOYO (Mangolia)

AKU MENJELANGMU

Kembara sepanjang tahun dan waktu ditemani matahari dan bulan
Berjalan umbangambing dan lebuh berangin warisan moyang bestari
Mendaki dan menuruni nembus gunung tinggi dan bukitbukau berjajar
Mendepani ratusan sungai
Meski aku tak tahu kapankah kita akan bersua lagi
Aku membisikkan kata bakal kuucapkan untukmu

Aku menjelangmu
Jalanku terbuka kepada angin ais dan api
Embun giring bakal menimpanya
Kuendap fikir terusmataku dari diketahui
Kuurai tiap simpul dengan cintaku
Dibantai angin beku
Aku terus maju dengan arah pilihanku.

Aku menjelangmu
Kupanggul sama duka musimbunga dan musim panas kembali
Kujulang api usiaku dengan bahang matahari di genggamanku
Merasa kaya dengan cambah daun-daun dan bergulir dengannya
Di taman penuh dengan kembang dan buahbuahan.
Berlalu dengan sepiala riangria mungkin tiba
Dengan ghairahku.

Aku menjelangmu
Dengan cahaya fikir kembaraku, kesemua momen manis hidupku
Dan ke semua rahasiaku
Kuanyam bersama jalur rohaniku
Dan mikirkan ruang tanpa batas.

Aku menjelangmu
Kumiliki separuh dari mimpimimpiku
Kukecap dari puisiku dasar utama menjadi milikku
Agar diketemukan anasir ilhamku
Mendaki ke muka di likuliku payah gunung
Menuruti laluan sulit
Mencari lagu batin, intisari cinta.

Aku menjelangmu

Terjemahan: Ahmad Kamal Abdullah

'Contemporary Top 10 Poets in the World'

2010-10-26T22:15:00.001-07:00

An anthology of 'Contemporary Top 10 Poets in the World' published in Bangladesh.

Peter Horn (South Africa),
Kazuko Shiraishi (Japan),
A Samad Said (Malaysia),
Dr Lee Kuie Shien (Taiwan), Ahmad Kamal Abdullah (Malaysia),
Germain Drogenbroot (Belgium), Manfred Chobot (Austria),
G Mend Ooyo (Mongolia),
Tobias Burghardt (Germany), Sudeep Sen (India).

Бангладешийн яруу найрагч Аминур Рахман “Дэлхийн шилдэг 10 яруу найрагч” нэртэй антологи номоо хэвлүүлжээ. Энэ антологид өдгөө бүтээлээ туурвиж, дэлхий дахинаа үнэлэгдсэн 10 яруу найрагчийг сонгон тэдний бүтээлийг төрөлх бангла хэлнээ орчуулан, зураг намтрынх нь хамт хэвлэсэн байна. Үүнд Өмнөд Африк, Япон, Малайз, Тайвань, Бельги, Австри, Монгол, Герман, Энэтхэг, Америк, Бангладеш улсын яруу найрагчид багтсан байна.

Уг антологид Монголоос яруу найрагч Г.Мэнд-Ооёогийн бүтээлүүд багтжээ. Түүний “Цаглашгүй гэрэлт”, “Чам руу би явж байна”, “Хуучин сүмийн дээгүүр саран мандах цаг дор”, “Гэрэлтэх агшин бүр”, “Дөрвөн улаан навч” зэрэг 10 шүлгийг бангла хэлээр орчуулан хэвлэсэн байна.

Энэ нь Г.Мэнд-Ооёо найрагчийн бүтээл бангла хэлнээ хэвлэгдэж байгаа хоёр дахь тохиолдол юм. Өмнө нь 2006 онд яруу найрагчийн шүлгийн түүвэр “Мэнд-Ооёогийн шүлгүүд” нэртэйгээр Бангладешт гарч байсан гэнэ.

Яруу найрагч Аминур Рахман дэлхийг тойрон энэ номынхоо нээлтийг хийх ажлыг эхлүүлсэн байна. Тэрээр өнгөрсөн есдүгээр сард Малайзын их сургууль дээр антологийнхоо нээлтийг хийжээ. Ийнхүү нээлт хийсний дараа уг номыг малай хэлээр хэвлэхээр болсон байна.

"Ээжийн бүүвэйтэй хорвоо" Шүлгийг Г.Мэнд-Ооёо

2010-10-26T01:55:00.000-07:00

ЭЭЖИЙН БҮҮВЭЙТЭЙ ХОРВОО

2010-10-26T01:52:00.000-07:00

Г.Мэнд-Ooёо

ЭЭЖИЙН БҮҮВЭЙТЭЙ ХОРВОО

Миний хүүгийн унаж өссөн дэлхий гэж
Миний ээж дуундаа эх дэлхийгээ багтаана
Бүүвэй, бүүвэй, эх дэлхий бүүвэй гэж дуулна.
Өлзийт ээж минь үрээ дэлхийтэйгээ бүүвэйлнэ.
Өлгийн бүүвэйтэй дэлхий амгалан
Бүүвэй, бүүвэй, ээжийн бүүвэйтэй дэлхий бүүвэй.

Миний хүүгийн тэмүүлж өссөн тэнгэр гэж
Миний ээж дуундаа хөх тэнгэрээ багтаана
Бүүвэй, бүүвэй, хөх тэнгэр бүүвэй гэж дуулна.
Учралт ээж минь үрээ тэнгэртэйгээ бүүвэйлнэ.
Уяхан бүүвэйтэй тэнгэр амгалан,
Бүүвэй, бүүвэй, ээжийн бүүвэйтэй тэнгэр бүүвэй.

Миний хүүгийн уйлж дуулсан хорвоо гэж
Миний ээж дуундаа энэ хорвоогоо багтаана.
Бүүвэй, бүүвэй, энэ хорвоо бүүвэй гэж дуулна.
Энэрэлт ээж минь хүүгээ хорвоотойгоо бүүвэйлнэ.
Ээжийн бүүвэйтэй хорвоо амгалан,
Бүүвэй, бүүвэй, ээжийн бүүвэйтэй хорвоо бүүвэй.

"Дэлхий Ээж " үгийг Г.Мэнд-Ооёо

2010-10-26T01:42:00.000-07:00

Д.Нямсүрэнгийн гурван боть

2010-09-01T05:05:00.000-07:00

ЯРУУ НАЙРАГЧ Д.НЯМСҮРЭНГИЙН
ГУРВАН БОТИЙГ
ЭРХЛЭН НИЙТЛҮҮЛЭГЧИЙН УЧИРЛАЛ

1
Яруу найргийн гэгээн ертөнцийд нэвтрэхийг хүсэгч эрхэм уншигч танаа нэгэн сайхан бэлэг барьж буй маань суу билигт найрагч Данзангийн Нямсүрэнгийн гурван боть ном болой. Д.Нямсүрэн насан туршдаа хөдөөх аглаг буйдад зөвхөн яруу найргийн шидэт ахуйд оюуны дээд цэнгэл бясалгалд сууж бичсэн мөнхийн гэрэлт шүлгүүдээ бидэнд өв болгон үлдээсэн юм.
Д.Нямсүрэнгийн Хаврын урсгал (1984), Сэтгэлийн байгаль (1991) хэмээх залуу насны хоёр номыг нь өөрийн бэлдсэн уг эхээр нь тэргүүн боть болгож “Ирж буй цаг” хэмээн нэрлэв. Тэнгэрт буцахаасаа өмнө хэвлүүлсэн “Аглагхан талаасаа” (2002) номыг нь дэд боть болгож “Амитаба” хэмээх алдарт шүлгээр нь нэрлэв. Уг номыг Д.Нямсүрэн нийслэл хотод сүүлчийн удаа морилсон тэр цаг үед нь Дарь.Сүхбаатар бид хоёр өөрийг нь байлцуулан сонголт хийж хэвлүүлсэн юм. Д.Нямсүрэн 1980-аад оны сүүлчээр “Сарны цагаан үүлс” нэртэй ном хэвлэлд бэлтгэсэн боловч өөрчлөн байгуулалтын үеэр хэвлэлийн редакци татан буугдсан тул уг ном хэвлэгдээгүй үлдсэн юм. 2002 онд “Аглагхан талаасаа” номыг бэлтгэхдээ “Сарны цагаан үүлс” номын зарим шүлгийг авч оруулсан болно.
Д.Нямсүрэнгийн гутгаар ботийг өөрийн нь бэлтгэсэн “Сарны цагаан үүлс” нэрийг өгч уг номын шүлгүүд болон түүний хувийн архив, анх нөхөдөд нь хадгалагдаж байсан шүлгүүдээс нь сонголт хийж бэлтгэлээ. Бидний бэлтгэсэн энэхүү гурван боть ном бол “Д.Нямсүрэнгийн сонгомол” учраас олдсон бүхнийг оруулаагүй. Ном бүтээх ажлын явцад Дундговь аймгаас шүлэгч Н.Бямбасүрэн түүнийг хоёр шүлгийг ирүүлсэн хийгээд Ардын жүжигчин Ш.Чимэдцэеэ шүлгийн гар бичмэлтэй дэвтрээ өгч тусалсныг талархан тэмдэглэж байна. “Аглагхан талаасаа” ном бэлтгэхэд сонголт хийсэн эхүүдээс үлдсэн нилээд тооны гар бичмэл Дарь.Сүхбаатарт буй. Энэ удаа тэр эхээс оруулж амжсангүй.
2
Д.Нямсүрэн “Хөх өвс” нэртэй яруу найргийн ном бэлдэж байгаа гэж ярьдаг байсан боловч уг номын эх олдоогүй. Хүмүүст дурсгасан дэвтэр бичмэл дотор иймэрхүү агуулгатай шүлгүүд байдгаас үзвэл уг номын шүлгүүдийг эмхэлж цэгцэлж амжаагүй бололтой юм билээ. Яруу найрагч амьд ахуйдаа яруу найргийн өөр хоёр ном бэлдсэн нь “Миний шүлгүүдийн хүүхнүүд”, “Алтан хазаар өвс” нэртэй. “Миний шүлгийн хүүхнүүд” номыг нь 2004 онд хэвлүүлсэн. Уг номын голлох шүлгүүд нь бусад эхүүдтэй давхардаж байгаа тул энэ удаа уг номыг сонгосонгүй. “Алтан хазаар өвс” номыг нь 2005 онд Н.Лутбаяр хэвлэхээр авсан, “Хөх судар” хэвлэлийн газарт хэвлэгдэхээр хүлээгдэж байгаа болно.
3
Д.Нямсүрэн “Зүүдний ертөнц” нэртэй өвөрмөц содон ном бичиж үлдээжээ. Энэ нь зүүд зөнгийн тэмдэглэл болно. Уг номыг дангаар нь хэвлэж уншигч олонд нь толилуулах цаг хугацааг ард үлдээлээ. Д.Нямсүрэнгийн өв дэх өөр нэгэн онцгой содон зүйл бол түүний захидлууд юм. Тэрбээр захидлыг гайхалтай уянгалаг, яг л шүлэг шигээ бичдэг байсан юм. Бас нэг онцлог гэвэл хүмүүст илгээсэн чухал захидлынхаа хувилбарыг өөртөө авч үлддэг байж. Зөвхөн надад гэхэд л Д.Нямсүрэнгийн нэгэн хавтас захиа буй. О.Дашбалбарт, Ж.Саруулбуянд, Л.Мягмарсүрэнд, Я.Баатарт, Ү.Хүрэлбаатарт, Д.Цогтод бичсэн олон захидал байх ёстой. “Д.Нямсүрэнгийн захидлууд” хэмээх нэгэн сонин ном гаргах боломжтой.
4
Д.Нямсүрэн шүлгүүдээ тэмдэглэлийн дэвтэрт бөлөглөн хуулж, бичих явцдаа мөр бадаг, үг хэллэгийг засч өөрчилсөн байх нь үзэгдэнэ. Чухам аль нь сүүлчийн хувилбар болохыг тогтооход бэрхшээл тохиолдож байлаа. Тэрбээр Улаанбаатар луу хийгээд өөр тийш явахдаа унших шүлгүүдээ нэгэн дэвтэрт сонгож бичээд өвөртөлж яваад буцахдаа хэн нэгэнд бэлэглэчихнэ. Ийнхүү миний л мэдэх Хилийн цэргийн хурандаа Т.Алдар, яруу найрагч Л.Мягмарсүрэн, шүлэгч дүү Дарь.Сүхбаатар, Ардын жүжигчин Ш.Чимэдцэеэ зэрэг хүмүүст лав нэг нэг дэвтэр байгаа юм. Тэдгээр дэвтрүүдэд хаана ч хэвлэгдээгүй шүлгүүд нь байж магадгүй юм.
5
2004 онд “Миний шүлгийн хүүхнүүд” номыг нь бэлдээд хэвлүүлэх боломж олдоогүй байтал найрагчийн эрхэм дүү Д.Одбаяр Дорнод аймгийн засаг дарга байхдаа 300 ширхгийг хэвлүүлж өгч буян үйлдсэн бөлгөө. Тэр зун сонгууль болж Д.Одбаяр УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод ирэхэд нь би түүнээс “За миний дүү хэдэн саналаар ялав” гэж асуусанд тэрбээр “300” хэмээхэд би наадам болгож “За тэр дээ! Нямсүрэн ах чинь тэр тоог тэнгэрээс илгээсэн байхгүй юү” гэж билээ.
Энэ удаа Д.Нямсүрэнгийн гурван ботийг хэвлүүлэх чамгүй их зардлыг “Модун” компанийн захирал, Дундговь аймгийн харъяат Должидын Батбаяр гаргаж дэмжсэнийг онцгойлон тэмдэглэхийг хүсч байна. Тэрбээр монголынхоо түүх соёлын өв, яруу найргийн үнэт зүйлсийг эрхэмлэн дээдлэгч нэгэн бөлгөө. Должидын Батбаяр дүүгийн өгөөмөр сэтгэл, өлзий буян хишигийг Д.Нямсүрэн бээр Шамбалын орноосоо талархан хүлээн авсан гэдэгт өчүүхэн ч үл эргэлзнэм.
Яруу найрагч Д.Нямсүрэн бээр найргийн гэрэлт тэнгэрээсээ: газар дэлхийд өөрөөс нь хойш юу болж хэн нь хэлсэндээ хүрч, хэн нь мартан сатаарч суугааг тольдон байгаа нь лавтай.
Хорин нэгдэх зуун хийгээд хойших бүхий л зуун болоод мянгануудад суу их билигт Данзангийн Нямсүрэн хэмээгч монгол найрагчийн шүлгүүд уншигдсаар, уянга яруу монгол хэл аялгуун дуурсгасаар байх болно гэдэгт баттайяа итгэмүү. Энэхүү эрхэм дээд итгэл урмаараа анл нөхөр Д.Нямсүрэнгийнхээ гурван боть номыг уншигч танаа баривай.

Г.МЭНД-ООЁО

2010.6.16
Наран өлзийтэй өдөр

Д.Нямсүрэнгийн гурван боть ном хэвлэлтээс гарлаа

2010-09-01T01:57:00.000-07:00

Г.Мэнд-Ооёо: “Д.Нямсүрэн яруу найргийн гэгээн сүмийг өөртөө бүтээж, тэрхүү сүмийн гэгээнтний олбогт өөрөө завилж оюуны мэлмий хийгээд сонор нь дээд аглагийн оронд оршиж туурвихуйн гэгээрлийг буй болгосон найрагч юм”
О.Дашбалбар “Түүний шүлгүүдийг манай яруу найраг дахь үзэгдэл гэвээс зохилтой. Тэр бол Равжаа, Нацагдорж, Явуухулангийн зиндааны найрагч гэдгийг хүссэн ч, эс хүссэн ч зөвшөөрөх цаг айсуй”
Я.Ганбаатар: “Нямсүрэн найрагч, VIII зууны нангиадын их шүлэгч Ван Вэй, дундад зууны үеийн Японы их хайкуч Ёса Бусон, хорьдугаар зууны Оросын алтан гургалдай Сергей Есенин нартай зиндаа зэрэгцэж очно оо”
Б.Магсаржав: “Манай утга зохиол судлал Д.Нямсүрэнг нээе гэвэл хурдан хөгжиж өндөр түвшинд хүрэх хэрэгтэй. Үнэхээр түүнийг чинээнд нь тултал нээж чадах юм бол утга зохиол судлал маань дэлхийн түвшинд хүрээд зогсохгүй, бүр дэлхийн утга зохиол судлалыг манлайлах болно хэмээн итгэнэм”

Contemplating the Mountains

2010-05-07T00:12:00.001-07:00

The mountains, burdened by deep thoughts, abide,
Languorous in the looming mist.
As if reminiscing of days bygone,
At times they sigh with long, long winds.

Like tears shed in moments of light sorrow,
Blue beads of dew glimmer on each leaf;
Clearing the mist and casting away their woes
The mountains regard me in their wise repose.

With the slightest swaying of the tree branches
Tears of heaven drop gently from the drenched limbs.
As specks of water from the clearing fog sparkle in the air,
A golden-tipped sun brush paints every color.

Threads of rain knitting the sunrays like string
Form skillful stitches on the brownish green robes of the stately mountains.
Vibrant flowers adorn its slopes,
And weave patterns at its feet.

Birds of all feathers, appointed to perch on every branch,
Conduct a melodic ensemble of the winged.
Each majestic tone in tune with others,
Each stone, each blade of grass, form the lyrics of the song.

The mountains hear my young son’s voice,
And record it deep in their mahogany-colored rocks.
The song of the cuckoo—the zither of the great khangai ,
Resounds with the joy of the mountains.

When even a single withered leaf lying on its slopes
Could tell hundreds of stories of life on this earth,
We cannot fathom the deep thoughts of the great mountains
In but a mere moment of this ancient world.

Amid the blue-green mass of familiar grass
A fresh new flower has been born!
Is this not a work of art long nurtured by the mountains
That found its form today and sprang to life?

СЭТГЭЛ ХУЙЛАРАХУЙ

2010-05-07T00:07:00.000-07:00

Намрын сүүл сарын намхан үүлс малгай шүргэнэ
Найрчдын газраас шилэн хундага уйтгартайяа жингэнэнэ.
Навчсын тууварт мордсон угалзан шар салхи
Намайг бүслүүрдэн ороогоод дээш одъёо хэмээмүй.

НЭГ АГШИН, ГАНЦ ШИРХЭГ

2010-05-07T00:05:00.001-07:00

Цал буурал агины ганцхан ширхэг молцог
Цагийн цагт анхилуун үнэрээ гээдэггүй еэ,
Буудайн ширхэг үрэнд зуун жилийн нар салхи
Буман хүний хөлсний дусал багтаж буй гэдэг ээ.

Нарны нэгээхэн цацраг голын усыг сүвлээд
Чулуунаас нь ойхдоо үлэмжийн гялбаа гялбуулдаг,
Цаг мөнхөд харагдах энэ мэт гэрэлт агшин
Цаглашгүй амьдралын минь хором бүрийг гийгүүлдэг ээ!

Усны уяхан нэг дусал, уулын чимх шороо
Өвсний ганхах нэг намиа, одны жирвэх дохио
Эрхий дарам газар бүрэндээ энэчлэн ихийг агуулсан
Энгүй бүхнээ хэлхэж эх орон минь цэлийдэг ээ!

Орой сар хавиргалж байхад аавын хуурдсан аялгууг
Орчлонгийн тэр мөчид надаас бишид нь сонсоогүй ээ.
Сэтгэлийн минь толинд туссан энэ мэт гэрэлт агшин
сэм сэмээр намайг хувиргасан бүхэн ганц ганц хувь аа.

Ахин хэзээ ч хаан ч нэгэн адил байдаггүй
Агшин бүрийг амьдралынхаа туршинп хэлхмүй
Эрхин хэлхээнээс нэг нь ч сугарч болдоггүйн учир
Эрин зууны тоосонд эр хүн өндиймүй.

Ард олноосоо нэг нэг дуу нэмж сонссоор
Агуу их дуулал надад нэгдэн найрч яваа.
Алхам бүртээ дуунд умбалаа ч, дуугаар цангасаар
Амьдрах мөч бүхнээ дуугаар хэлхэж яваа!

Эх орныхоо ганц ширхэг бүрийг үгээрээ хэлхвэл
Эрдэнэсийн хосгүй нэгэн сондор тэр больюу
Амар амгалан амьдралынхаа агшин бүрээр
Аяа, цаг мөнхийн диваажин бүтээх буюу.

THE UNDULATING AND MAGIC CHARACTER OF POETRY AND NATURE’S ENERGY

2010-05-02T22:33:00.000-07:00

Dr.G.MEND-OOYO (Mongolia)

Poetry is an unknown light signal from Cosmos.
Poetry is the magic wave of spiritual energy.
Poetry is the heavenly body of human’s inner Cosmos.
Poetry is an outstanding phenomenon of the spirited Mandala.

To speak about poetry within today’s cognitive frame would be a bit insufficient. With other words, one cannot explain many hidden values of real poetry by means of our understanding of things of today. One of these values is the energy wave of the poetry. The energy wave contained in the poetry is an inexhaustible wealth of the poetry culture of the humankind. Strangely enough, in nomadic cultural heritage one often faces something that resembles efforts to manage natural energy through the energy of poetry. This should be given importance and careful study, I think.

It is said that at the end of 19th Century in the Gobi desert of Mongolia there was terrible drought for many years. People and animals suffered tremendously due to non-existent rain, dryness and the parched soil. The famous poet Gelegbalsan from the Gobi composed verses and invocations asking the Heavens for rain. Then he went to an ancient shrine with offerings along with the local people. The poet recited in verse and song his invocations with his face directed to the Sky, with all the people around him accompanying him in chorus. Soon afterwards clouds gathered out of the clear Sky and rain started to fall.
This story demonstrates the magic of poetry’s energy, and on the other hand, it tells of the unique capability of the poet to manage natural phenomenon by galvanizing people’s spirits and consciousness.
Mongolian nomads believe that all mountains and waters have their own spiritual Masters who are not visible, but have the mysterious quality of being felt by people’s thoughts and minds. That’s why each mountain and body of water has its own praise-songs and rituals. Addressing these praise-songs and rituals to the mountains, people can call preferable natural phenomenon like rain, rainbows etc. to their aid.

If one carefully listens to the evocations, incantations and calls of shamans one can hear verses addressed to the Heaven, Water-spirits and the shaman’s own spiritual helpers.
In the Eastern Mongolian steppe, namely in Dariganga, there is a small steppe mountain called Altan-Ovoo. Local people for hundreds of years have been praying and worshipping this small mountain. Around the 13th Century people worshipped the mountain according to shamanist rituals and starting in the 18th Century, the mountain was worshipped in accordance with Buddhist rituals. Both Shamanist and Buddhist rituals were performed in verse. Worshippers recited verses in the form of religious songs praising the mountains and waters and asking the Masters in the Sky and Earth for mercy, rain, good luck and peace. With full devotion and belief, people offer the choicest of their food and drinks and chant:
My sacred Altan-Ovoo
My sacred Altan-Ovoo
My sacred Altan-Ovoo
When a word is repeated many times by many people at the same time it becomes energized by the concentrated spiritual energy of many people. In this way, the word attains an extraordinarily strong spiritual charge and energetic frequency.

A local herdsman would utter the name of Altan-Ovoo when his or her horse stumbled and offer thanks to Altan-Ovoo that he or she didn’t fall from the horse. Once a nomad has discovered and learned how a word can be energized and produce this wave-like energetic effect, he will highly respect poetry as something heavenly and sublime.
During the rule of Chinggis Khaan important messages, especially, ultimatums, were written in verse, which messengers had to memorize and recite in the form of a song to the recipient. Many of Chinggis Khaan’s teachings that were passed down are in verse. These are examples of using the strength of poetry in state affairs.

From history, we know that when the Mongolian State became more sedentary and urbanized, namely in the Yuan Dynasty era, almost all khans and ministers composed verses.

History also tells us that Zanabazar, Mongolia’s 17th Century enlightened lama’s famous poem “The pacifying prayer” (Tsagiig tohinuulagch zalbiral”) distributed widely throughout the country by his students, could even prevent wars between rival regions.

Mongolian nomads use verses and melodic words for dealing with their animals. The animals, not knowing human language, are moved by the verses and melodic words presented to them by the herders.

The strength of a real poet lies in his ability to create a totally new being and to open an unknown world. Poetry forms itself through an ensemble of musical and rhythmic words and carries the energy of the content that matches the words and their form. This inner energy, having created a certain shape of thought, flows out as mind’s true expression, spreading like a flow of atomic energy. If the words, the rhythm and the meaning in a poem work harmoniously together, the poetry can have infinite magical meanings and can contain exciting energy that pleases countless readers throughout time. Truly vital poetry contains invisible strength and exists as a magic sphere of meaning, which revives people’s minds and changes itself again and again as soon as it is stimulated.

They say a recipient of the Nobel Peace Prize, Russian poet Boris Pasternak once exclaimed: “Dear fellow poets. Please, do not foretell your sorrowful death in your verses because poetry’s strength makes it to come true.” He must have had noticed how Pushkin, Lermontov and Esenin were foretelling their deaths in their verses.

A reader who reads a meaningful poem experiences the same sufferings and joy of inspiration as those of the poet when the poem was created. The very strong thoughts and formulations in a poem that is read by scores of readers act as careers of this magic energy. When the inner energy absorbed in a poem’s every word and its energized sound radiates out, it occupies and possesses the minds of the listeners. Real poetry has always had the strength to exist regardless of space and time.
This is, I would say, is poetry’s energy or its magic wave.
This magic quality of poetry’s energy has been used in different times both for good and bad. There are cases of using the energized magic wave of words as a weapon for fighting an enemy. At times there was the so-called “curse poetry”.
Mongolians like the saying:
Benediction brings flowers
Cursing brings blood
The logic of this saying is that words coming from a good heart and mind lead people and society through bright paths. The shortest way to enlightenment lies within poetry. Through poetry we can purify the human spirit, shed light in the darkness of human’s inner world, fight for enlightenment, bring peace, and in this way bring together peoples hearts and minds. Poetry can eliminate distrust, differences in space and time, and bring down the walls that divide us.
Therefore, we shall pay attention to the fact that there is a possibility of using the magic wave of the energy which lies in the multi-national poetry of humankind. The more humane and merciful our poetry, the more the magic wave of this purifying energy will help our deeds towards their fulfillment: the absolute desire of humankind to live in peace.

Only poetry charged by the light of love and mercy, coming from a human’s mind, and the energetic words of a gifted human will make every thing good and beautiful.

Tous ces moments de lumière…

2010-04-20T22:03:00.000-07:00

Tous ces moments de lumière…

La clarté la plus brillante émane des ténèbres seulement.

Et une femme paraît plus belle au crépuscule,
Ses boucles d’oreilles brillent le soir seulement.

Un haras de selles étincelle la nuit,

La fleur Gumuda s’ouvre le soir.

Les chevaux souffrant du mal du pays hennissent à l’arrivée de l’aube.

Ecouter des chansons fait scintiller le crépuscule de nos humeurs.

Le rayonnement extrême vient de l’émanation de l’amour.

La lumière du soleil est la plus forte quand elle provient d’un trou dans les nuages,

Et le Karma seul est la sève de vérité.

Dans l’éclair d’une étoile filante, la lumière des rayons uniques converse,

Donner naissance à un fils, pour illuminer l’univers.

Traduit de l’anglais par Imre P Zsoldos

Poems in French

2010-04-20T22:01:00.000-07:00

Paradis et les hirondelles dorées

Le château du ciel s’embrasait dans un léger mirage de la steppe bleue.
Mes pauvres seigneurs sont éternellement coincés au paradis.
Suspendus sur le bord de la steppe éloignée, là où les hirondelles dorées
Me reçoivent, là où mon père devrait être.
La brume opaque glisse au-dessus des postes accrochés au ciel.
Les rapides hirondelles dorées découpent un chemin du tranchant de leurs ailes.

***

Esprit tournoyant

Les nuages bas du dernier mois de l’automne flottent autour de mon chapeau.
Les verres tintent tristement depuis le local des fêtards
Dans leurs tourbillons, les tornades agrippent les feuilles.
Et me lient aux brises qui m’emporteront vers le ciel.

some new poems

2010-04-20T22:00:00.000-07:00

G.MEND-OOYO /MONGOLIA/

ALL SHINING MOMENTS 3

I shall blaze like a candle in the isolation of the mind within.
I shall be skyblue in the faraway legends of our wild eastern steppe.
I shall wash in the delicate white rays of the hunchback moon.
I shall rest on the deep broad sands of our Ganga Nuur.

I shall shred the silken threads of greywhite clouds.
I shall examine white in the shadow of white feathergrass.
I shall be captured by the wind-bowed bluegreen grass.
I shall roll out towards the horizon, along the great nomadic train.

Remaining there, listening in sadness to our Mongolian melodies,
I shall awaken every morning to the sound of the horsehead fiddle.
And living around the stones, watching over the fire of the Mongol home,
I shall shine everywhere upon the hoofdrum steppe.

GROWING CLEAR

The waterbirds move with the clouds
the final drops of rain like silver spheres.
And, as the mountain rivers grow clear, so also the mind,
and all things are purified in their flow.

Patches of white mist around the riverbend,
a few yellow leaves glance upon the waters.
The sun glows through the clouds onto the golden leaves,
and the world is returned more golden.

My every error has been washed in the waters of autumn, and
autumn has grown more golden beyond my thoughtless mind.
When you know for why and where you’re rushing,
please realise what it means to live among rivers and mountains.

Translated by Simon Wickham-Smith /England/